Skip to content

while sikli ​

Rasm: while sikli

Nimalarni örganasiz

  • while sikli şart rost ekan kodni qanday takrorlaydi
  • Sikl yordamida sanaş va qiymat yiğiş
  • Foydalanuvçi yaroqli javob bergunça söraş
  • Çeksiz sikl nima va uni qanday töxtatiş mumkin
  • while True + break andozasi

Nega bu muhim ​

Kompyuterlar bir işni zerikmasdan va xato qilmasdan köp marta bajarişni juda yaxşi uddalaydi. Öyin öyinçi çiqib ketgunça davom etadi. Bankomat PIN-kod töğri kiritilgunça yoki urinişlar tugagunça söraydi. Yuklab oliş tugagunça kutib turadi. Sikllar (loop) dasturingizga işni takrorlaş imkonini beradi. while sikli şart rost bölib turgan ekan takrorlanadi.

Birinçi while siklingiz ​

python
count = 1

while count <= 5:
    print(f"Hisob: {count}")
    count += 1

print("Tayyor!")
text
Hisob: 1
Hisob: 2
Hisob: 3
Hisob: 4
Hisob: 5
Tayyor!

Tuzilişi if ga öxşaydi:

text
while şart:
    tana (şart True ekan qayta-qayta bajariladi)

Python uni qanday bajaradi:

  1. Şartni tekşiradi. Agar u False bölsa, tanani ötkazib yuboradi va sikldan keyingi kodga ötadi.
  2. Agar True bölsa, butun tanani bajaradi.
  3. 1-qadamga qaytadi.

Şart faqat har bir takrorlaniş boşida bir marta tekşiriladi. Agar u tananing örtasida yolğonga aylansa, tananing qolgan qismi baribir bajariladi.

Tananing har bir bajarilişi takrorlaniş (iteration) deyiladi. Bu yerda şart 6 marta tekşiriladi: 5 marta u True, 6-tekşiruvda esa (count 6 ga teng) False böladi va sikl tugaydi.

Sanaydigan siklning uç qismi

  1. Boşlaniş: count = 1, sikldan oldin
  2. Şart: count <= 5, har bir takrorlanişdan oldin tekşiriladi
  3. Yangilaş: count += 1, tana içida, siklni tugaşga yaqinlaştiradi

Siklni kuzatiş ​

Sikl sizni çalğitsa, uni jadval bilan kuzating: har bir takrorlaniş uçun bitta qator.

python
total = 0
number = 1

while number <= 4:
    total += number
    number += 1

print(total)
Tekşiruvnumbernumber <= 4Tanadan keyin total
11True1
22True3
33True6
44True10
55False(sikl tugaydi)
text
10

Sanamaydigan sikllar ​

while sikli neça marta takrorlaş kerakligini oldindan bilmaganingizda eng foydali. Siz faqat qaçon töxtaş kerakligini bilasiz:

python
savings = 100_000
goal = 1_000_000
months = 0

while savings < goal:
    savings = savings * 1.05 + 100_000   # 5% ösiş va har oylik qöşimça
    months += 1

print(f"Maqsadga {months} oyda erişildi: {savings:,.0f} söm")
text
Maqsadga 8 oyda erişildi: 1,102,656 söm

Heç kim siklga "8 marta bajaril" demadi. U buni özi aniqladi.

Kiritilgan qiymat yaroqli bölgunça takrorlaş ​

Klassik qöllaniş: foydalanuvçi maqbul narsa yozgunça sörayveriş.

python
age = int(input("Yoşingizni kiriting (1-120): "))

while age < 1 or age > 120:
    print("Bu töğriga öxşamaydi. Qaytadan urinib köring.")
    age = int(input("Yoşingizni kiriting (1-120): "))

print(f"Rahmat! Siz {age} yoşdasiz.")

input() ikki marta yozilganiga eʼtibor bering: bir marta sikldan oldin, bir marta esa yangi javob oliş uçun sikl içida. Bu takroriy kodni quyidagi while True andozasi yordamida yöqotiş mumkin.

Maxsus qiymat bilan töxtaş ​

Yana bir andoza - sentinel: "töxta" degan maʼnoni bildiruvçi maxsus qiymat.

python
total = 0
number = int(input("Son kiriting (tugatiş uçun 0): "))

while number != 0:
    total += number
    number = int(input("Son kiriting (tugatiş uçun 0): "))

print(f"Yiğindi: {total}")

7, 5, 3, 2, 1, 0 kiritilganda:

text
Yiğindi: 18

Çeksiz sikllar ​

Agar şart heç qaçon yolğon bölmasa, sikl abadiy davom etadi:

py
count = 1
while count <= 5:
    print(count)
    # count += 1 unutilgan, şuning uçun count doim 1

Bu 1 ni çeksiz çop etaveradi. Agar bu sizda sodir bölsa:

  • Terminalda dasturni töxtatiş uçun Ctrl + C ni bosing.
  • Şu saytdagi muharrirda Töxtatiş tugmasini bosing yoki vaqt çegarasini kuting.

Siklni işga tuşirişdan oldin özingizdan söring: şartni nima yolğonga aylantiradi?

while True va break ​

Baʼzan "abadiy" aylanib, örtadan break bilan çiqib ketiş eng tuşunarli yöl böladi:

python
while True:
    answer = input("Çiqiş uçun 'quit' deb yozing: ").strip().lower()
    if answer == "quit":
        break
    print(f"Siz yozdingiz: {answer}")

print("Xayr!")

7, 5, 3, 2, 1, 0, quit kiritilganda u har bir qiymatni qaytarib çop etadi, keyin Xayr! deb yozadi.

break şart nima deyişidan qatʼi nazar siklni darhol tugatadi. Bu tekşiriş misolidagi takroriy input() dan xalos qiladi va yana bir muammoni tuzatiş imkonini beradi: foydalanuvçi yigirma deb yozsa int(input()) yiqiladi. Avval matnni .isdecimal() bilan tekşiring. U faqat satr böş bölmaganda va har bir belgi int() özgartira oladigan raqam bölgandagina True:

python
while True:
    text = input("Yoşingizni kiriting (1-120): ").strip()
    if text.isdecimal() and 1 <= int(text) <= 120:
        break
    print("Iltimos, 1 dan 120 gaça butun son yozing.")

age = int(text)
print(f"Rahmat! Siz {age} yoşdasiz.")

yigirma, keyin 150, keyin 25 kiritilganda:

text
Yoşingizni kiriting (1-120): yigirma
Iltimos, 1 dan 120 gaça butun son yozing.
Yoşingizni kiriting (1-120): 150
Iltimos, 1 dan 120 gaça butun son yozing.
Yoşingizni kiriting (1-120): 25
Rahmat! Siz 25 yoşdasiz.

Mantiqiy operatorlar darsidagi qisqa tutaşuv buni xavfsiz qiladi: text.isdecimal() False bölsa, Python int(text) ni umuman bajarmaydi.

break (va uning hamkori continue) haqida break, continue va else darsida köproq örganasiz.

Özingiz sinab köring ​

Sonni topiş öyini, maxfiy son oldindan belgilangan. Dasturni işga tuşiring va taxminlaringizni birma-bir yozing.

Köp uçraydigan xatolar ​

1. Bittaga adaşiş ​

python
count = 1
while count < 5:     # 5 gaça sanaş közda tutilgan edi
    print(count)
    count += 1
text
1
2
3
4

Oxirgi qiymat ham qamrab olinişi kerakmi, yöqmi - hal qiling: < 5 4 da, <= 5 esa 5 da töxtaydi. Oxirgi takrorlanişni kuzatiş bu xatoni aniqlaydi.

2. Notöğri joyda yangilaş ​

python
count = 1
while count <= 3:
    count += 1
    print(count)     # 1, 2, 3 ni çop etiş közda tutilgan edi
text
2
3
4

Tana içidagi qatorlar tartibi muhim. Odatda yangilaş oxirida keladi.

3. Notöğri qatorlarni çekiniş bilan yoziş ​

py
count = 1
while count <= 3:
    print(count)
count += 1           # çekiniş yöq, demak sikldan taşqarida
text
1
1
1
... (Töxtatiş yoki Ctrl + C bosilgunça abadiy)

count += 1 heç qaçon bajarilmaydi, şuning uçun şart heç qaçon özgarmaydi. Takrorlanişi kerak bölgan hamma narsa while ostida çekiniş bilan yozilişi kerak. Dasturingiz qotib qolganday tuyulsa, avval yangilaşni tekşiring.

4. Kiritilgan qiymatni tekşirmasdan özgartiriş ​

py
age = int(input("Yoşingizni kiriting: "))   # foydalanuvçi yozadi: yigirma
text
ValueError: invalid literal for int() with base 10: 'yigirma'

Tuzatiş: while True bilan sikl qiling, text.isdecimal() ni tekşiring va faqat şundan keyin int() ni çaqiring - yuqoridagi tekşiriş misolidagidek.

Maşqlar ​

1. Teskari sanaş ​

10 dan 1 gaça teskari sanab çop eting, keyin Uçdik! deb yozing.

Yeçim
python
n = 10
while n >= 1:
    print(n)
    n -= 1
print("Uçdik!")

2. Ikki barobarlaş ​

1 dan boşlang va qiymat 1000 dan kiçik ekan uni ikki barobar oşiring. Har bir qiymatni çop eting.

Yeçim
python
value = 1
while value < 1000:
    print(value)
    value *= 2

Oxirgi çop etilgan qiymat - 512. Keyingi ikki barobar qiymat 1024 şartdan ötmaydi.

3. Raqamlarni sanang ​

Satrga aylantirmasdan musbat butun sonda neçta raqam borligini sanang. Siklda // 10 dan foydalaning. number = 2026 uçun 4 ni çop eting.

Yeçim
python
number = 2026
digits = 0

while number > 0:
    number //= 10     # oxirgi raqamni olib taşlaymiz
    digits += 1

print(digits)

Ehtiyot böling: number = 0 uçun bu 0 ni çop etadi. Bu holatni if bilan alohida boşqariş mumkin.

4. Urinişlar soni çeklangan PIN-kod ​

Töğri PIN-kod - "1234". PIN-kodni 3 martagaça söring. Töğri kiritilsa Kirişga ruxsat berildi, 3 ta notöğri urinişdan keyin esa Karta bloklandi deb çop eting.

Yeçim
python
correct_pin = "1234"
attempts = 0
granted = False

while attempts < 3 and not granted:
    pin = input("PIN: ")
    attempts += 1
    if pin == correct_pin:
        granted = True
    else:
        print("PIN notöğri")

if granted:
    print("Kirişga ruxsat berildi")
else:
    print("Karta bloklandi")

granted mantiqiy özgaruvçisi bayroq (flag) deyiladi. U sikl içida nimadir sodir bölganini qayd etadi.

5. Kollats ketma-ketligi ​

Musbat butun son n dan boşlang. n 1 ga teng bölmagunça: agar u juft bölsa, 2 ga böling, aks holda uni 3 * n + 1 ga teng qiling. Har bir qiymatni, keyin esa neça qadam ketganini çop eting. n = 6 uçun ketma-ketlik: 6 3 10 5 16 8 4 2 1 (8 qadam).

Yeçim
python
n = 6
steps = 0

print(n, end=" ")
while n != 1:
    if n % 2 == 0:
        n //= 2
    else:
        n = 3 * n + 1
    steps += 1
    print(n, end=" ")

print()
print(f"Qadamlar: {steps}")

Matematiklar bu har qanday boşlanğiç son uçun doim 1 ga yetib keladi deb hisoblaşadi, lekin buni hali heç kim isbotlamagan!

Xulosa ​

  • while şart: şart rost ekan tanasini takrorlaydi. Şart har bir takrorlanişdan oldin tekşiriladi.
  • Sanaydigan siklga boşlaniş, şart va yangilaş kerak.
  • Neça marta takrorlaş kerakligini oldindan bilmasangiz, while dan foydalaning: yaroqli kiritişni kutiş, maqsadga erişiş yoki sentinel qiymat.
  • Şart heç qaçon yolğon bölmasa, çeksiz sikl hosil böladi. Uni Ctrl + C bilan töxtating.
  • break bilan while True: sikldan örtada çiqiş imkonini beradi. Kiritilgan qiymat yaroqli son bölgunça söraş uçun uni .isdecimal() bilan birlaştiring.

Qöşimça manbalar ​