Skip to content

Sana va vaqt ​

Rasm: Sana va vaqt

Nimalarni örganasiz

  • datetime dagi asosiy turlar: date, datetime, time va timedelta
  • Sanalarni strftime va f-satrlar bilan formatlaş hamda strptime bilan öqiş
  • Sana arifmetikasi: yoş, muddatlar, tadbirgaça qolgan kunlar
  • Sanalarni taqqoslaş va hafta kunini aniqlaş
  • Vaqt zonalari asoslari va naive hamda aware sanalar farqi

Nega bu muhim ​

Kutubxona kitoblarning qaytariş muddatini kuzatadi, bron qiliş sayti esa Toşkent va Istanbuldagi uçiş vaqtlarini körsatadi. Sanalar tuzoqlarga töla: oylarning uzunligi har xil, kabisa yillari bor, odamlar esa bitta kunni 05.09.2026 va 09/05/2026 deb yozadi. datetime moduli bularni siz uçun hal qiladi.

datetime moduli ​

datetime modulida törtta asosiy tur bor: date (yil, oy, kun), time (soat, daqiqa, soniya), datetime (sana va vaqt) va timedelta (davomiylik).

Modul va tur bir xil nomga ega

datetime moduli içida xuddi şunday datetime nomli tur bor, şuning uçun from datetime import datetime ni köp uçratasiz.

Sana va vaqt yaratiş ​

python
from datetime import date, time, datetime

independence_day = date(2026, 9, 1)
lesson_start = time(9, 30)
flight = datetime(2026, 10, 5, 7, 45)

print(independence_day)
print(lesson_start)
print(flight)
print(flight.year, flight.month, flight.day, flight.hour, flight.minute)
text
2026-09-01
09:30:00
2026-10-05 07:45:00
2026 10 5 7 45

Tartib har doim yil, oy, kun, keyin soat, daqiqa, soniya. Notöğri sanalar rad etiladi: date(2026, 2, 30) ValueError: day 30 must be in range 1..28 for month 2 in year 2026 beradi.

Bugun va hozir ​

py
from datetime import date, datetime

print(date.today())       # masalan, 2026-09-15
print(datetime.now())     # masalan, 2026-09-15 14:03:27.518204

Natija har işga tuşirişda özgaradi, şuning uçun darsning qolgan qismida qatʼiy sanalar işlatiladi.

Sanalarni formatlaş ​

Sanani çop etsangiz, ISO formati YYYY-MM-DD çiqadi. Uni boşqaça körsatiş uçun format kodlari bilan strftime ("string format time") dan foydalaning:

python
from datetime import datetime

meeting = datetime(2026, 3, 21, 16, 5)

print(meeting.strftime("%d.%m.%Y"))
print(meeting.strftime("%d/%m/%Y %H:%M"))
print(meeting.strftime("%A, %d %B %Y"))
print(f"Uçraşuv {meeting:%d.%m.%Y} kuni")    # f-satrda ham xuddi şu kodlar
text
21.03.2026
21/03/2026 16:05
Saturday, 21 March 2026
Uçraşuv 21.03.2026 kuni
KodMaʼnosiMisol
%Yyil, 4 raqam2026
%moy, 2 raqam03
%dkun, 2 raqam21
%H / %Msoat (24 soatlik) / daqiqa16 / 05
%A / %ahafta kuni nomi / qisqasiSaturday / Sat
%B / %boy nomi / qisqasiMarch / Mar

Eʼtibor bering: %m - oy, %M - daqiqa: date(2026, 9, 15).strftime("%d.%M.%Y") 15.00.2026 beradi, bu klassik xato. Hafta kuni va oy nomlarini Python inglizça çiqaradi.

Matndan sanani öqiş ​

Kiritiş va fayllar sanalarni satr körinişida beradi. datetime.strptime ("string parse time") xuddi şu format kodlari yordamida satrni datetime ga aylantiradi:

python
from datetime import datetime

text = "25.12.2026 18:30"
party = datetime.strptime(text, "%d.%m.%Y %H:%M")

print(party)
print(party.date())
text
2026-12-25 18:30:00
2026-12-25

Format matnga aynan mos kelişi kerak. .date() faqat sana qismini qoldiradi.

ISO formati ​

ISO formati YYYY-MM-DD fayllar va maʼlumotlar bazalari uçun standart va uning öz tezkor metodlari bor:

python
from datetime import date, datetime

d = date.fromisoformat("2026-04-18")
print(d.strftime("%d %B"))
print(d.isoformat())

dt = datetime.fromisoformat("2026-04-18T09:15:00")
print(dt.isoformat())
text
18 April
2026-04-18
2026-04-18T09:15:00

timedelta bilan sana arifmetikasi ​

timedelta - bu davomiylik. Uni sanaga qöşsangiz, oldinga, ayirsangiz, orqaga siljiysiz:

python
from datetime import date, timedelta

borrowed = date(2026, 1, 25)
due = borrowed + timedelta(days=14)
reminder = due - timedelta(days=2)

print(f"Muddat:  {due}")
print(f"Eslatma: {reminder}")
print(borrowed + timedelta(weeks=6))
text
Muddat:  2026-02-08
Eslatma: 2026-02-06
2026-03-08

Python oy oxirlari va kabisa yillarini özi hisobga oladi. timedelta days, weeks, hours, minutes va seconds ni qabul qiladi, lekin months yoki years ni emas, çunki ularning uzunligi har xil.

Ikki sanani ayiriş ​

Bir sanadan boşqasini ayirsangiz, timedelta çiqadi. Uning .days atributi - kunlar soni, total_seconds() esa butun davomiylikni, soat va daqiqalar bilan birga, soniyalarga aylantiradi:

python
from datetime import date, datetime

left = date(2027, 1, 1) - date(2026, 9, 15)
print(f"Yangi yilgaça {left.days} kun qoldi")

flight_time = datetime(2026, 10, 5, 11, 20) - datetime(2026, 10, 5, 7, 45)
print(flight_time)
print(flight_time.total_seconds() / 60, "daqiqa")
text
Yangi yilgaça 108 kun qoldi
3:35:00
215.0 daqiqa

Sanalarni taqqoslaş ​

Sanalar <, >, == bilan taqqoslanadi: oldingi sanalar "kiçikroq", şuning uçun min, max va sorted ham ular bilan işlaydi. weekday() hafta kunini son körinişida beradi: duşanba 0, yakşanba 6:

python
from datetime import date

today = date(2026, 9, 19)
books = {"Python asoslari": date(2026, 9, 10), "Samarqand yöriqnomasi": date(2026, 9, 30)}

for title, due in books.items():
    if due < today:
        print(f"{title}: {(today - due).days} kun keçikkan")
    else:
        print(f"{title}: joyida")

print("Eng erta:", min(books.values()))
print(today.weekday(), today.strftime("%A"))
text
Python asoslari: 9 kun keçikkan
Samarqand yöriqnomasi: joyida
Eng erta: 2026-09-10
5 Saturday
Yana ikki modul: calendar va time

calendar butun oylar va yillar haqidagi savollarga javob beradi, masalan calendar.isleap(2028) True beradi.

time.perf_counter() kod qança vaqt işlaşini ölçaydi: uni oldin va keyin çaqirib, ayiring. time.sleep(0.5) yarim soniya töxtab turadi.

Vaqt zonalari ​

Hozirgaça körgan sanalaringiz naive (sodda): datetime(2026, 10, 5, 7, 45) bu Toşkentdagi 7:45 mi yoki Londondagimi, aytmaydi. Vaqt zonasi bor datetime aware (zonani biladigan) deb ataladi. Eng oddiylari qatʼiy siljişli timezone dan foydalanadi:

python
from datetime import datetime, timedelta, timezone, UTC

tashkent_tz = timezone(timedelta(hours=5))
call = datetime(2026, 9, 15, 15, 0, tzinfo=tashkent_tz)

print(call)
print(call.astimezone(UTC))
text
2026-09-15 15:00:00+05:00
2026-09-15 10:00:00+00:00

astimezone xuddi şu paytni boşqa vaqt zonasiga öğiradi: Toşkentdagi (UTC+5) 15:00 UTC böyiça 10:00. UTC (Python 3.11+) - timezone.utc ning qisqasi, UTC böyiça joriy vaqt esa datetime.now(UTC). Haqiqiy joylar uçun zoneinfo nomlarni va yozgi vaqt qoidalarini biladi:

py
from datetime import datetime
from zoneinfo import ZoneInfo

meeting = datetime(2026, 7, 1, 18, 0, tzinfo=ZoneInfo("Asia/Tashkent"))
print(meeting.astimezone(ZoneInfo("Europe/Berlin")))
text
2026-07-01 15:00:00+02:00

Baʼzi tizimlarda (ayniqsa Windows da) zoneinfo zona nomlarini biliş uçun qöşimça tzdata paketini talab qiladi.

UTC va eski utcnow() ​

Köp darsliklarda datetime.utcnow() işlatiladi. Uni köçirmang: u naive datetime qaytaradi va Python 3.12 dan boşlab eskirgan:

py
from datetime import datetime

stamp = datetime.utcnow()
print(stamp.tzinfo)
text
DeprecationWarning: datetime.datetime.utcnow() is deprecated and scheduled for removal in a future version. Use timezone-aware objects to represent datetimes in UTC: datetime.datetime.now(datetime.UTC).
None

Özingiz sinab köring ​

Sanalar va formatlarni özgartiring: tuğilgan kuningizgaça neça kun qolganini toping yoki sanani özingiz yozadigan körinişda formatlang.

Köp uçraydigan xatolar ​

1. Format matnga mos kelmaydi ​

py
from datetime import datetime

datetime.strptime("15/09/2026", "%Y-%m-%d")
text
ValueError: time data '15/09/2026' does not match format '%Y-%m-%d'

Matnda DD/MM/YYYY, formatda esa YYYY-MM-DD. Tuzatiş: "%d/%m/%Y". Format matnni belgima-belgi tavsiflaşi kerak.

2. Oy va kun notöğri tartibda ​

python
from datetime import datetime

d = datetime.strptime("05.09.2026", "%m.%d.%Y")   # möljal: 5-sentabr
print(d.strftime("%d %B %Y"))
text
09 May 2026

Xato yöq, şunçaki 5-sentabr örniga 9-may. Maʼlumotlaringizda avval kun yoki oy kelişini tekşiring va sanalarni ISO formatida (2026-09-05) saqlang.

3. Naive va aware datetime larni aralaştiriş ​

py
from datetime import datetime, timezone

naive = datetime(2026, 9, 15, 10, 0)
aware = datetime(2026, 9, 15, 10, 0, tzinfo=timezone.utc)
print(naive == aware)
print(naive < aware)
text
False
TypeError: can't compare offset-naive and offset-aware datetimes

Tartiblaş (<, >) xato beradi, lekin == xavfliroq: soat körsatkiçlari bir xil bölsa ham u indamay False qaytaradi, şuning uçun if deadline == now: heç qaçon mos kelmaydi. Har bir dastur uçun bitta uslubni tanlang: hammasi naive (oddiy lokal dasturlar) yoki hammasi aware (turli joylardagi foydalanuvçilar).

Maşqlar ​

1. Çiroyli sanalar ​

2027-yil 21-mart (Navröz) sanasini yarating. Uni 21.03.2027 körinişida, keyin f-satr formati yordamida Sunday, 21 March 2027 körinişida çiqaring.

Yeçim
python
from datetime import date

navruz = date(2027, 3, 21)
print(navruz.strftime("%d.%m.%Y"))
print(f"{navruz:%A, %d %B %Y}")
text
21.03.2027
Sunday, 21 March 2027

2. Kutubxona muddati ​

Kitob "28.02.2028" da 3 haftaga olingan. Matnni öqing va qaytariş sanasini DD.MM.YYYY körinişida hafta kuni bilan çiqaring.

Yeçim
python
from datetime import datetime, timedelta

borrowed = datetime.strptime("28.02.2028", "%d.%m.%Y").date()
due = borrowed + timedelta(weeks=3)
print(f"{due:%d.%m.%Y} ({due:%A})")
text
20.03.2028 (Monday)

2028 kabisa yili va timedelta 29-fevralni avtomatik hisobga oladi.

3. Teskari sanoq ​

today dan tadbir oyi va kunining navbatdagi takrorlanişigaça bölgan kunlar sonini qaytaradigan days_until(event, today) funksiyasini yozing (tadbir allaqaçon ötgan bölsa, keyingi yilgaça). today = date(2026, 9, 15) bilan 3-noyabrdagi va 1-martdagi tuğilgan kunlarni tekşiring.

Yeçim
python
from datetime import date

def days_until(event, today):
    next_time = date(today.year, event.month, event.day)
    if next_time < today:
        next_time = date(today.year + 1, event.month, event.day)
    return (next_time - today).days

today = date(2026, 9, 15)
print(days_until(date(2008, 11, 3), today))
print(days_until(date(2005, 3, 1), today))
text
49
167

4. Iş soatlari ​

Farruxning vaqt jurnali ("HH:MM", "HH:MM") boşlaniş va tugaş juftliklaridan iborat röyxat. Ularni strptime bilan öqing, davomiyliklarni qöşing va jami vaqtni 7 soat 35 daqiqa körinişida çiqaring.

python
log = [("09:00", "12:30"), ("13:15", "17:00"), ("19:40", "20:00")]
Yeçim
python
from datetime import datetime, timedelta

log = [("09:00", "12:30"), ("13:15", "17:00"), ("19:40", "20:00")]

total = timedelta()
for start_text, end_text in log:
    start = datetime.strptime(start_text, "%H:%M")
    end = datetime.strptime(end_text, "%H:%M")
    total += end - start

minutes = int(total.total_seconds() // 60)
hours, minutes = divmod(minutes, 60)
print(f"{hours} soat {minutes} daqiqa")
text
7 soat 35 daqiqa

timedelta() - nol davomiylik, yiğilib boradigan jami uçun yaxşi boşlanğiç qiymat.

5. Ijara hisob-fakturasi ​

Avtomobil ijarasi boşlangan har bir kun uçun 350,000 söm turadi (1 kun 2 soat 2 kun hisoblanadi), dam oliş kunlari esa 20% qimmatroq. Olib ketiş "2026-09-18 10:00" va qaytariş "2026-09-21 12:00" uçun hisoblangan har bir kunni hafta kuni va narxi bilan, keyin jami summani çiqaring.

Yeçim
python
import math
from datetime import datetime, timedelta

PRICE = 350_000

pickup = datetime.fromisoformat("2026-09-18 10:00")
returned = datetime.fromisoformat("2026-09-21 12:00")

hours = (returned - pickup).total_seconds() / 3600
days = math.ceil(hours / 24)

total = 0
for i in range(days):
    day = (pickup + timedelta(days=i)).date()
    price = PRICE * 1.2 if day.weekday() >= 5 else PRICE
    total += price
    print(f"{day:%d.%m %a}  {price:>9,.0f} söm")

print(f"Jami: {days} kun uçun {total:,.0f} söm")
text
18.09 Fri    350,000 söm
19.09 Sat    420,000 söm
20.09 Sun    420,000 söm
21.09 Mon    350,000 söm
Jami: 4 kun uçun 1,540,000 söm

Ijara 74 soat davom etadi, şuning uçun 4 ta boşlangan kun hisoblanadi.

Xulosa ​

  • date, time, datetime va timedelta argumentlarni yil, oy, kun, soat, daqiqa tartibida oladi.
  • strftime va f-satrlar (f"{d:%d.%m.%Y}") sanani matnga, strptime esa matnni sanaga aylantiradi. Format aynan mos kelişi kerak.
  • Sanani siljitiş uçun timedelta qöşing yoki ayiring, ikki sanani ayirsangiz, .days li timedelta çiqadi.
  • Sanalar < va == bilan taqqoslanadi; weekday() duşanba uçun 0.
  • Naive datetime larda vaqt zonasi yöq, aware larda bor. Ularni aralaştirmang; utcnow() emas, datetime.now(UTC) işlating.

Qöşimça manbalar ​