Python maʼlumot modeli

Nimalarni örganasiz
- Nega hamma narsa obyekt:
type(),__class__va__dict__ __getattr__,__getattribute__,__setattr__va__delattr__atributga murojaatni qanday boşqaradi__call__qanday qilib çaqiriladigan obyektlar yaratadi va__slots__har bir obyektdagi luğatni qanday olib taşlaydi- Deskriptorlar (
__get__/__set__)propertyni qanday işlatadi __init_subclass__qanday qilib bola klasslarni röyxatga oladi, qisqaça__class_getitem__va metaklasslar
Nega bu muhim
Obyektlarni ifodalaş va taqqoslaş va Operatorlar va konteynerlar darslarida klasslaringizga çop etiş, taqqoslaş, qöşiş va sikl bilan aylanişni örgatdingiz. Maʼlumot modeli (data model) bundan çuqurroq: Python atributlarni qanday öqişi va yozişi, obyektlarni qanday çaqirişi va klasslarni qanday yaratişi qoidalari. Freymvorklar bu hooklar orqali maydonlarni tekşiradi yoki klass aniqlanişi bilanoq plaginlarni röyxatga oladi; ularni bilsangiz, bu "sehr" oddiy kodga aylanadi.
Hamma narsa obyekt
Sonlar, funksiyalar va klasslar - barçasi turi bor obyektlar; klassning turi esa type. Nusxa (instance) öz atributlarini luğatda, __dict__ da saqlaydi:
class City:
country = "Özbekiston"
def __init__(self, name, population):
self.name = name
self.population = population
tashkent = City("Toşkent", 3_000_000)
print(type(tashkent), tashkent.__class__ is City)
print(type(42), type(len), type(City))
print(tashkent.__dict__)
print("country" in tashkent.__dict__, tashkent.country)<class '__main__.City'> True
<class 'int'> <class 'builtin_function_or_method'> <class 'type'>
{'name': 'Toşkent', 'population': 3000000}
False Özbekistoncountry nusxa luğatida yöq, şuning uçun Python keyin klassdan (undan keyin ota klasslardan) qidirdi. Quyidagi hooklar şu qidiruvning qadamlarini özgartiradi.
Atributga murojaatni boşqariş
__getattr__ - zaxira (fallback): Python uni faqat oddiy qidiruv muvaffaqiyatsiz bölgandagina çaqiradi. __getattribute__ esa har bir atributga murojaatda, hatto metodlar uçun ham işlaydi:
class Settings:
def __init__(self):
self.language = "uz"
def __getattr__(self, name): # faqat mavjud bölmagan atributlar uçun
print(f" __getattr__({name!r})")
return f"<standart {name}>"
class Logged:
def __init__(self, city):
self.city = city
def __getattribute__(self, name): # har bir atributni öqişda
print(f" öqilmoqda: {name!r}")
return super().__getattribute__(name)
settings = Settings()
print(settings.language)
print(settings.theme)
print(Logged("Buxoro").city)uz
__getattr__('theme')
<standart theme>
öqilmoqda: 'city'
Buxoro__getattribute__ içida işni super().__getattribute__(name) ga topşiring; u yerda self.something ni öqiş çeksiz rekursiyaga olib keladi. U kamdan-kam kerak böladi; köp örovçi klasslar uçun __getattr__ yetarli.
__setattr__ har bir qiymat berişda, jumladan __init__ içidagilarda ham işlaydi. Uning jufti __delattr__ har bir del obj.attr da işlaydi (Maşqlarda undan foydalanasiz):
class Product:
def __init__(self, name, price):
self.name = name
self.price = price # bu ham __setattr__ orqali ötadi
def __setattr__(self, name, value):
if name == "price" and value < 0:
raise ValueError(f"narx manfiy bölişi mumkin emas: {value}")
super().__setattr__(name, value) # haqiqiy qiymat beriş
tea = Product("Çoy", 15000)
tea.price = 18000
print(tea.__dict__)
try:
tea.price = -5
except ValueError as error:
print("ValueError:", error){'name': 'Çoy', 'price': 18000}
ValueError: narx manfiy bölişi mumkin emas: -5Bitta atribut uçun Xossalar va inkapsulyatsiya darsidagi @property tuşunarliroq. __setattr__ esa bitta qoida barça atributlarni qamrab olganda, masalan faqat öqiş uçun möljallangan obyektda qöl keladi.
__call__: çaqiriş mumkin bölgan obyektlar
__call__ ni aniqlang, şunda obj(...) işlaydi. Çaqiriladigan obyekt - holatni eslab qoladigan funksiya, uni funksiya kutilgan istalgan joyga uzatiş mumkin:
class MinLength:
def __init__(self, minimum):
self.minimum = minimum
self.rejected = 0
def __call__(self, text):
ok = len(text) >= self.minimum
if not ok:
self.rejected += 1
return ok
valid_name = MinLength(3)
names = ["Aziza", "Bo", "Jasur", "", "Dilnoza"]
print(list(filter(valid_name, names)))
print(valid_name("Li"), valid_name.rejected, callable(valid_name))['Aziza', 'Jasur', 'Dilnoza']
False 3 TrueClosure va dekoratorlar darsidagi closure ham xuddi şunday qila oladi; holat yoki metodlar köpaysa, klass yaxşiroq öqiladi.
__slots__: obyektlarda luğat yöq
Odatda har bir nusxaning öz __dict__ i bor. __slots__ ruxsat etilgan yagona atributlarni sanab ötadi va ular luğatsiz, qatʼiy joylarda saqlanadi; bu köplab kiçik obyektlarda xotirani tejaydi (Xotira va samaradorlik darsi uni ölçaydi):
class Point:
def __init__(self, x, y):
self.x = x
self.y = y
class SlotPoint:
__slots__ = ("x", "y")
def __init__(self, x, y):
self.x = x
self.y = y
print(hasattr(Point(1, 2), "__dict__"), hasattr(SlotPoint(1, 2), "__dict__"))
try:
SlotPoint(1, 2).z = 3
except AttributeError as error:
print("AttributeError:", error)True False
AttributeError: 'SlotPoint' object has no attribute 'z' and no __dict__ for setting new attributesEndi point.zz = 3 kabi imlo xatosi darhol aniqlanadi.
property qanday işlaydi: deskriptorlar
Deskriptor (descriptor) - __get__ va/yoki __set__ metodlari bor, klass atributi sifatida saqlanadigan obyekt. Nusxada şu atributni öqiş yoki unga qiymat beriş öşa metodlarni çaqiradi. property - örnatilgan deskriptor; mana qayta işlatiladigan deskriptor:
class Positive:
def __set_name__(self, owner, name): # "quantity" yoki "price" ni oladi
self.name = "_" + name
def __get__(self, obj, objtype=None):
if obj is None: # klassning özi orqali murojaat
return self
return getattr(obj, self.name)
def __set__(self, obj, value):
if value <= 0:
raise ValueError(f"{self.name[1:]} musbat bölişi kerak, berilgan: {value}")
setattr(obj, self.name, value)
class Order:
quantity = Positive()
price = Positive()
def __init__(self, item, quantity, price):
self.item = item
self.quantity = quantity # Positive.__set__ ni çaqiradi
self.price = price
order = Order("somsa", 4, 8000)
print(order.quantity * order.price, order.__dict__)
try:
order.price = 0
except ValueError as error:
print("ValueError:", error)
print(hasattr(property, "__get__"), hasattr(property, "__set__"))32000 {'item': 'somsa', '_quantity': 4, '_price': 8000}
ValueError: price musbat bölişi kerak, berilgan: 0
True TrueBitta Positive klassi nusxalab yozilgan ikkita property örnini bosadi. Funksiyalar ham deskriptor: metodlar self ni aynan şu tarzda oladi.
Klass darajasidagi hooklar
Ota klassning __init_subclass__ metodi har safar bola klass aniqlanganda, yangi klassni cls sifatida olib işlaydi va uni röyxatga oladi yoki tekşiradi. class qatoridagi kalit söz argumentlari unga uzatiladi:
class Exporter:
registry = {}
def __init_subclass__(cls, fmt, **kwargs):
super().__init_subclass__(**kwargs)
if not hasattr(cls, "export"):
raise TypeError(f"{cls.__name__} export() ni aniqlaşi kerak")
Exporter.registry[fmt] = cls
class CsvExporter(Exporter, fmt="csv"):
def export(self, cities):
return ",".join(cities)
print(Exporter.registry["csv"]().export(["Toşkent", "Buxoro"]))
try:
class XmlExporter(Exporter, fmt="xml"):
pass
except TypeError as error:
print("TypeError:", error)Toşkent,Buxoro
TypeError: XmlExporter export() ni aniqlaşi kerakType hintlar darsidagi list[int] __class_getitem__ tufayli işlaydi: list[int] list.__class_getitem__(int) ni çaqiradi, u esa list ni ham, int ni ham eslab qoladigan types.GenericAlias obyektini qaytaradi. Uni özingiz kamdan-kam yozasiz: class Box[T]: kabi tur parametri (type parameter) bilan eʼlon qilingan generic klass uni avtomatik oladi.
Metaklass (metaclass) - klassning klassi: standart metaklass type, maxsus metaklass esa klasslar qanday qurilişini özgartiradi. Deyarli barça ehtiyojlarni __init_subclass__ va klass dekoratorlari soddaroq qoplaydi; metaklassga duç kelganingizda metaklasslar bölimini öqing.
Özingiz sinab köring
MinLength 8 harfdan uzun ismlarni ham rad etsin va ularni ham sanasin.
Köp uçraydigan xatolar
1. __setattr__ dagi çeksiz rekursiya
class Account:
def __setattr__(self, name, value):
if name == "owner":
value = value.title()
setattr(self, name, value) # Yomon: __setattr__ ni yana çaqiradi
Account().owner = "aziza"RecursionError: maximum recursion depth exceeded__setattr__ içidagi setattr(self, ...) yoki self.x = ... ayni hookni qayta çaqiradi. Tuzatiş: super().__setattr__(name, value) dan foydalaning. Xuddi şu tuzoq __getattribute__ da ham bor, u yerda tuzatiş - super().__getattribute__(name).
2. Imlo xatolarini jimgina yaşiradigan __getattr__
class User:
def __init__(self, email):
self.email = email
def __getattr__(self, name):
return None # Yomon: har qanday yöq nom "mavjud"
user = User("bobur@example.uz")
print(user.emial)NoneImlo xatosi istisno çaqirmaydi, None qaytaradi. Tuzatiş: faqat kutgan nomlaringizni qayta işlang, qolganlari uçun raise AttributeError(name) qiling.
3. __slots__ siz bola klass
class Point:
__slots__ = ("x", "y")
class ColorPoint(Point):
pass # bu yerda __slots__ yöq
p = ColorPoint()
p.colour = "qizil" # imlo xatosi qabul qilindi
print(hasattr(p, "__dict__"), p.colour)True qizilBola klass yana __dict__ ga ega böladi. Tuzatiş: har bir bola klassga faqat yangi nomlari bor öz __slots__ ini bering, masalan __slots__ = ("color",).
4. __hash__ siz __eq__
class Coordinate:
def __init__(self, lat, lon):
self.lat, self.lon = lat, lon
def __eq__(self, other):
return (self.lat, self.lon) == (other.lat, other.lon)
visits = {Coordinate(41.31, 69.28): "Toşkent"}TypeError: cannot use 'Coordinate' as a dict key (unhashable type: 'Coordinate')__eq__ standart __hash__ ni olib taşlaydi. Tuzatiş: Obyektlarni ifodalaş va taqqoslaş darsidagidek hash((self.lat, self.lon)) qaytaradigan __hash__ qöşing.
Maşqlar
1. Köpaytiruvçi
Nusxalari son bilan çaqirilganda uni factor ga köpaytirib qaytaradigan Multiplier(factor) klassini yozing. double(21) va triple(5) ni, keyin list(map(double, [1, 2, 3])) ni çop eting.
Yeçim
class Multiplier:
def __init__(self, factor):
self.factor = factor
def __call__(self, number):
return number * self.factor
double = Multiplier(2)
triple = Multiplier(3)
print(double(21), triple(5))
print(list(map(double, [1, 2, 3])))42 15
[2, 4, 6]2. Nuqta orqali murojaatli sozlamalar
__getattr__ yordamida config.city data["city"] ni qaytaradigan Config(data) klassini yozing. Yöq kalit 'port' sozlamasi yöq xabarli AttributeError çaqirsin. {"city": "Samarqand", "debug": False} uçun city va debug ni çop eting, keyin config.port ni sinab köring.
Yeçim
class Config:
def __init__(self, data):
self._data = dict(data)
def __getattr__(self, name):
try:
return self._data[name]
except KeyError:
raise AttributeError(f"{name!r} sozlamasi yöq") from None
config = Config({"city": "Samarqand", "debug": False})
print(config.city, config.debug)
try:
config.port
except AttributeError as error:
print("AttributeError:", error)Samarqand False
AttributeError: 'port' sozlamasi yöq3. Faqat öqiş uçun nuqta
__setattr__ va __delattr__ metodlari AttributeError("FrozenPoint faqat öqiş uçun") çaqiradigan FrozenPoint(x, y) klassini yozing. p.x, p.y ni çop eting, p.x = 10 va del p.y ni sinab köring (har bir xatoni çop eting), keyin p.x, p.y ni yana çop eting.
Yeçim
class FrozenPoint:
def __init__(self, x, y):
object.__setattr__(self, "x", x) # özimizning __setattr__ ni aylanib ötamiz
object.__setattr__(self, "y", y)
def __setattr__(self, name, value):
raise AttributeError("FrozenPoint faqat öqiş uçun")
def __delattr__(self, name):
raise AttributeError("FrozenPoint faqat öqiş uçun")
p = FrozenPoint(3, 4)
print(p.x, p.y)
try:
p.x = 10
except AttributeError as error:
print("özgartiriş:", error)
try:
del p.y
except AttributeError as error:
print("öçiriş:", error)
print(p.x, p.y)3 4
özgartiriş: FrozenPoint faqat öqiş uçun
öçiriş: FrozenPoint faqat öqiş uçun
3 44. Oraliq deskriptori
grade 1 va 11 oraliğida bölişi kerak, berilgan: 12 kabi ValueError çaqiradigan InRange(low, high) deskriptorini yozing. Uni Student(grade, score) da grade (1-11) va score (0-100) uçun işlating. Öquvçining sinfi va ballini (9, 87) çop eting, keyin 12-sinf va 101 ballni sinab köring.
Yeçim
class InRange:
def __init__(self, low, high):
self.low, self.high = low, high
def __set_name__(self, owner, name):
self.name = name
def __get__(self, obj, objtype=None):
if obj is None:
return self
return obj.__dict__[self.name]
def __set__(self, obj, value):
if not self.low <= value <= self.high:
raise ValueError(f"{self.name} {self.low} va {self.high} oraliğida bölişi kerak, berilgan: {value}")
obj.__dict__[self.name] = value
class Student:
grade = InRange(1, 11)
score = InRange(0, 100)
def __init__(self, grade, score):
self.grade = grade
self.score = score
dilnoza = Student(9, 87)
print(dilnoza.grade, dilnoza.score)
for field, value in [("grade", 12), ("score", 101)]:
try:
setattr(dilnoza, field, value)
except ValueError as error:
print("ValueError:", error)9 87
ValueError: grade 1 va 11 oraliğida bölişi kerak, berilgan: 12
ValueError: score 0 va 100 oraliğida bölişi kerak, berilgan: 1015. Buyruq plaginlari registri
__init_subclass__ metodi har bir bola klassni Command.commands ga kiçik harfli, command qöşimçasisiz nom bilan röyxatga oladigan Command asosiy klassini yozing (HelloCommand - hello). run(args) metodli HelloCommand va AddCommand ni qöşing. Saralangan nomlarni çop eting, keyin "hello Jasur", "add 2 3 10" va "sing Lazgi" ni bajaring (nomaʼlum buyruq: sing ni çop eting).
Yeçim
class Command:
commands = {}
def __init_subclass__(cls, **kwargs):
super().__init_subclass__(**kwargs)
name = cls.__name__.lower().removesuffix("command")
Command.commands[name] = cls
class HelloCommand(Command):
def run(self, args):
return f"Salom, {args[0]}!"
class AddCommand(Command):
def run(self, args):
return sum(int(n) for n in args)
print(sorted(Command.commands))
for line in ["hello Jasur", "add 2 3 10", "sing Lazgi"]:
name, *args = line.split()
if name in Command.commands:
print(Command.commands[name]().run(args))
else:
print(f"nomaʼlum buyruq: {name}")['add', 'hello']
Salom, Jasur!
15
nomaʼlum buyruq: singXulosa
- Hamma narsa obyekt; klasslar
typening nusxalari, nusxa atributlari esa__dict__da turadi. __getattr__- zaxira;__getattribute__va__setattr__har bir murojaatda işlaydi va işnisuper()ga topşirişi kerak.__call__holatli çaqiriladigan obyektlar yaratadi;__slots____dict__ni olib taşlaydi.- Deskriptor (
__get__/__set__) klass atributini boşqaradi;property- şulardan biri. __init_subclass__bola klasslarni röyxatga oladi yoki tekşiradi;__class_getitem__list[int]ni işlatadi; metaklasslar kamdan-kam kerak.