Python nima?

Nimalarni örganasiz
- Dasturlaş tili nima va Python ularning orasida qanday örin tutadi
- Odamlar Python bilan nimalar yaratadi
- Python kodingizni qanday işga tuşiradi
- Nega Python birinçi til sifatida yaxşi va u nimalarga kamroq mos keladi
- Pythondagi eng birinçi qatoringizni şu sahifaning özida qanday işga tuşiriş
Nega bu muhim
Kompyuter aynan aytilgan işni bajaradi, undan ortiq emas. Dasturlaş tili şu buyruqlarni ham odamlar, ham kompyuterlar tuşunadigan qilib yoziş usulidir. Python dunyodagi eng keng tarqalgan dasturlaş tillaridan biri. U veb-saytlar, ilmiy tadqiqotlar va sunʼiy intellekt vositalarida işlatiladi. Odamlar undan har hafta zerikarli işga ketadigan bir neçta soatni tejaydigan kiçik skriptlar uçun ham foydalanadi.
Pythonni birinçi bölib örgansangiz, bu darslikdan keyin ham uzoq vaqt işlataveradigan tilga ega bölasiz.
Bitta misolda dasturlaş tili
Mana töliq Python dasturi:
print("Salom! Men Python örganyapman.")Natija:
Salom! Men Python örganyapman.print - bu Pythonga oldindan maʼlum bölgan, nomi bor harakat, yaʼni örnatilgan funksiya (function). Qöştirnoq içidagi matn esa unga beradigan qiymatingiz. Bu qanday işlaşini keyingi bir neçta darsda aniq örganasiz. Hozirça şunga eʼtibor bering: kod juda qisqa, atigi bitta qator, uning atrofida heç qanday tayyorlov kodi yöq.
Biroz kattaroq dastur ham deyarli oddiy gapdek öqiladi:
prices = [1.20, 2.50, 0.99]
total = sum(prices)
if total > 4:
print("Bu 4 dollardan köp.")
else:
print("4 dollardan kam.")Pythonni bilmasangiz ham, bu kod nima qilişini taxmin qila olsangiz kerak. Mana şu öqiliş osonligi Pythonning eng katta kuçi. (Kvadrat qavsli röyxat va if/else keyinroq alohida darslarda örganiladi, şuning uçun hozirça tafsilotlar haqida qayğurmang.)
Qisqaça tarix
- Guido van Rossum Python ustida 1980-yillarning oxirida işlay boşlagan va uni 1991-yilda çiqargan.
- Nomi ilondan emas, Monty Python's Flying Circus nomli Britaniya komediya körsatuvidan olingan.
- Python 3 2008-yilda çiqdi va uzoq yillik dizayn muammolarini tuzatdi. U Python 2 bilan töliq mos emas edi.
- Python 2 ni qöllab-quvvatlaş 2020-yil 1-yanvarda töxtatildi. Bu yerda örganadigan hamma narsangiz Python 3.
- Python bepul va oçiq kodli. Uni asosiy dasturçilar va hissa qöşuvçilardan iborat oçiq hamjamiyat rivojlantiradi, Python Software Foundation esa unga ğamxörlik qiladi.
- Yangi versiya har yili oktyabrda çiqadi: 2024-yilda 3.13, 2025-yilda 3.14 va hokazo. Har bir versiya taxminan beş yil davomida tuzatişlar va xavfsizlik yangilanişlarini oladi.
Eski qöllanmalar
Agar print "hello" kabi (qavslarsiz) kodni körsangiz, bu Python 2. U Python 3 da işlamaydi. Pastdagi Köp uçraydigan xatolar bölimiga qarang.
Odamlar Python bilan nimalar yaratadi
| Soha | Misollar | Maşhur vositalar |
|---|---|---|
| Avtomatlaştiriş va skriptlar | 1000 ta fayl nomini özgartiriş, jadvallarni töldiriş, hisobotlar yuboriş | Standart kutubxona |
| Maʼlumotlar tahlili | Maʼlumotlarni tozalaş, statistika, grafiklar | pandas, NumPy, Matplotlib |
| Maşinali örganiş va sunʼiy intellekt | Tasvirlarni aniqlaş, til modellari, tavsiyalar | PyTorch, scikit-learn |
| Veb-dasturlaş | Veb-saytlar va API lar | Django, Flask, FastAPI |
| Fan va taʼlim | Simulyatsiyalar, tadqiqot kodi, dasturlaşni örgatiş | Jupyter notebooks, SciPy |
| Testlaş va DevOps | Testlar töplamlari, joylaştiriş skriptlari, server vositalari | pytest, Ansible |
Hozirça bu vositalarning heç biri sizga kerak emas. Bu darslik tilning özini va standart kutubxonani (standard library) örgatadi. Standart kutubxona - har bir Python örnatmasi bilan birga keladigan katta modullar töplami. Jadvaldagi har bir vosita aynan şuning ustiga qurilgan.
Python kodingizni qanday işga tuşiradi
Python kodini oddiy matn sifatida yozasiz, odatda nomi .py bilan tugaydigan faylga. Python interpretatori deb ataladigan dastur şu matnni öqiydi va buyruqlarni bajaradi:
- Manba kodingizni öqiydi, masalan,
hello.pyni. - Uni tekşiradi va bytecode deb ataladigan soddaroq içki körinişga tarjima qiladi. Agar sintaksis xatosi bölsa, Python şu yerda töxtaydi va xato qayerdaligini aytadi.
- Bytecode buyruqlarini birma-bir bajaradi. Bajariş paytida biror narsa notöğri ketsa, Python traceback deb ataladigan xato xabarini körsatadi.
Dasturni işga tuşirganingizda bularning hammasi soniyaning bir qismida sodir böladi. Bundan ikki narsa kelib çiqadi:
- Javobni tez olasiz. Özgartiring, işga tuşiring, natijani köring, yana takrorlang. Heç narsani alohida yiğiş yoki kompilyatsiya qiliş şart emas.
- Xatolar qator bajarilganda çiqadi. Python avval butun faylning grammatikasini tekşiradi, lekin 50-qatordagi notöğri yozilgan nom faqat 50-qator haqiqatan bajarilganda aniqlanadi.
Standart interpretator CPython deb ataladi (u C tilida yozilgan). Keyingi darsda aynan şuni örnatasiz. Bu saytda kodni işga tuşiradigan vosita esa Pyodide dan foydalanadi. Bu veb-brauzeringiz içida işlaydigan CPython versiyasi.
Nega Python yaxşi birinçi til
- Öqiş oson. Kod bloklari jingalak qavslar bilan emas, çekiniş (indentation) bilan belgilanadi, şuning uçun dasturlar toza va bir-biriga öxşaş körinadi.
- Tez boşlaş mumkin. Bitta qator - töliq dastur.
- "Batareyalar ham içida." Fayllar, sanalar, matematika, tasodifiy sonlar, JSON va yana köp narsa tayyor holda bor.
- Katta hamjamiyat. Deyarli har qanday savolingizga allaqaçon javob berilgan va deyarli har narsa uçun kutubxonalar mavjud.
- U siz bilan birga ösadi. Aynan bir xil tildan yangi boşlovçilar ham, yirik kompaniyalar ham foydalanadi.
Pythonning kamçiliklari ham bor:
- Tezlik. Sof Python C, Rust yoki Go kabi tillardan sekinroq. Amalda esa NumPy kabi kutubxonalardagi oğir hisob-kitoblarni tez kompilyatsiya qilingan kod bajaradi, şuning uçun örganiş paytida bu deyarli ahamiyatga ega emas.
- Mobil ilovalar va brauzerdagi interfeyslar odatda boşqa tillarda yoziladi (Swift, Kotlin, JavaScript).
- Turlar bajariş vaqtida tekşiriladi. Siz sonni matnli qiymat bilan adaştirib yuborsangiz, Python buni faqat şu qator bajarilganda aniqlaydi. Darslikning keyingi qismlarida keladigan testlar va type hintlar (turlarni körsatuvçi izohlar) bunda yordam beradi.
Özingiz sinab köring
Bu muharrir brauzeringizda haqiqiy Python kodini işga tuşiradi. ▶ Işga tuşiriş tugmasini bosing va natijani köring. Keyin matnni özgartiring, ikkinçi print qatorini qöşing va yana işga tuşiring.
Pythonda yaxşi kod dizayni haqida kiçik yaşirin şeʼr bor. Buni işga tuşiring:
import thisThe Zen of Python ni körasiz. Bu Python kodi qanday bölişi kerakligini tasvirlaydigan 19 ta qisqa qator. "Readability counts." (Öqiliş muhim) ular orasida bor.
Köp uçraydigan xatolar
1. Python 2 qöllanmasiga ergaşiş
print "hello"SyntaxError: Missing parentheses in call to 'print'. Did you mean print(...)?Tuzatiş: Python 3 da print funksiya va unga har doim qavslar kerak: print("hello"). Agar qöllanmada eski uslub işlatilgan bölsa, yangiroğini toping.
2. Harflar kattaligini özgartiriş
Print("salom")NameError: name 'Print' is not defined. Did you mean: 'print'?Python katta va kiçik harflarni farqlaydi: print, Print va PRINT - uçta har xil nom. Ulardan faqat print mavjud.
3. Yopuvçi qöştirnoqni unutiş
print("Salom)SyntaxError: unterminated string literal (detected at line 1)Matnli qiymatlarning ikkala uçida ham qöştirnoq böliş kerak: "Salom".
Xato xabarlari - sizning döstlaringiz
Yuqoridagi har bir xato nima notöğri ketganini aytadi va köpinça tuzatiş yölini ham taklif qiladi. Xato xabarining avval oxirgi qatorini öqing. Töliq xabarni öqişni Xato xabarlarini öqiş va tuzatiş darsida örganasiz.
Maşqlar
1. Birinçi xabaringiz
Yuqoridagi muharrirda Python ismingizni va yaşaydigan şahringizni ikki alohida qatorda çiqarsin.
Yeçim
print("Mening ismim Aziza.")
print("Men Toşkentda yaşayman.")Har bir print çaqiriği öz natijasini yangi qatorga çiqaradi.
2. Taxmin qiling, keyin işga tuşiring
Işga tuşirişdan oldin bu kod nima çiqarişini yozib qöying. Keyin işga tuşirib, soliştiring.
print("5 + 5")
print(5 + 5)Yeçim
5 + 5
10Qöştirnoq bilan "5 + 5" şunçaki matn, u qanday bölsa şunday çiqariladi. Qöştirnoqsiz 5 + 5 esa hisoblaş, şuning uçun Python natijani çiqaradi. Matn va sonlar orasidagi bu farq doim uçrab turadi.
3. Dasturni tuzating
Bu dasturda uçta xato bor. U işlab, ikki qator çiqaradigan qilib tuzating.
Print("Python 1991-yilda çiqarilgan)
print "U Monty Python nomi bilan atalgan."Yeçim
print("Python 1991-yilda çiqarilgan")
print("U Monty Python nomi bilan atalgan.")Print→print(harflar kattaligi)1991-yilda çiqarilgandan keyin yopuvçi"yetişmayotgan ediprintga qavslar kerak (Python 2 uslubi işlamaydi)
4. Zen bilan tanişing
import this ni işga tuşiring. Biror işni qilişning neçta yöli böliş kerakligi haqidagi qatorni va xatolar haqidagi qatorni toping. Ikkalasini ham yozib oling, keyin ulardan birini öz sözlaringiz bilan tuşuntiring.
Yeçim
- "There should be one-- and preferably only one --obvious way to do it." (Biror işni qilişning bitta, yaxşisi faqat bitta, aniq yöli bölişi kerak.)
- "Errors should never pass silently." (Xatolar heç qaçon jimgina ötib ketmasligi kerak.)
Masalan, ikkinçisi dastur muammolarni jimgina eʼtiborsiz qoldirmasligi kerakligini anglatadi. Notöğri maʼlumot bilan davom etgandan köra, aniq xato bilan töxtagan yaxşiroq.
5. Hisobni Pythonga topşiring
Bir haftada neça daqiqa bor? Özingiz hisoblamang. Yorliq körsatadigan va sonni 7 kun, 24 soat va 60 daqiqadan Python özi hisoblaydigan qatorni çop eting. Özingiz sinab köring muharriridagi ikkinçi qatorni namuna qilib oling.
Yeçim
print("Bir haftadagi daqiqalar:", 7 * 24 * 60)Bir haftadagi daqiqalar: 10080Yorliq qöştirnoq içidagi matn, şuning uçun u bor holiça çop etiladi. Hisobda qöştirnoq yöq, şuning uçun Python avval uni hisoblaydi. * köpaytirişni bildiradi.
Xulosa
- Dasturlaş tili - kompyuterga aniq buyruqlar beriş usuli. Python öqiş osonligi bilan maşhur.
- Pythonni Guido van Rossum yaratgan va u 1991-yilda çiqarilgan. Doim Python 3 dan foydalaning.
- Odamlar Pythonni avtomatlaştiriş, maʼlumotlar, sunʼiy intellekt, veb, fan va taʼlim uçun işlatadi.
- Interpretator
.pyfaylingizni öqiydi, tarjima qiladi va bajaradi, şuning uçun tez özgartirib, işga tuşirib, takrorlay olasiz. - Python katta-kiçik harflarni farqlaydi, xato xabarlari esa odatda tuzatiş yölini körsatadi.