Skip to content

Dataclasslar ​

Rasm: Dataclasslar

Nimalarni örganasiz

  • @dataclass siz uçun __init__, __repr__ va __eq__ ni qanday yozadi
  • Maydonlarga standart qiymatlarni qanday beriş va nega röyxatlarga field(default_factory=list) kerak
  • __post_init__ da qiymatlarni qanday tekşiriş va hisoblaş
  • frozen=True, order=True va kw_only=True dataclassni qanday özgartiradi
  • Dataclasslarni asdict() bilan luğat va JSON ga qanday aylantiriş

Nega bu muhim ​

Köp klasslar asosan maʼlumot saqlaydi: mahsulot, GPS nuqtasi, imtihon natijasi. Ularning har biri uçun öşa bir xil takroriy kodni yozgansiz: __init__, __repr__ va __eq__, maydon qöşilgan sayin esa ularning hammasini yangilaşga töğri kelgan. dataclasses moduli bu kodni siz uçun yozadi va zamonaviy Python undan hamma joyda foydalanadi.

Oldin va keyin ​

9-modulda mahsulot klassi önga yaqin qatorni egallagan edi. Dataclass versiyasi:

python
from dataclasses import dataclass


@dataclass
class Product:
    name: str
    price: int
    quantity: int = 0


a = Product("Daftar", 15000, 40)
print(a)
print(a == Product("Daftar", 15000, 40))
print(Product("Ruçka", 3000))
text
Product(name='Daftar', price=15000, quantity=40)
True
Product(name='Ruçka', price=3000, quantity=0)

@dataclass maydonlarni öqiydi va __init__, __repr__ hamda __eq__ ni yaratadi. Har bir maydon type hint (turni körsatuvçi izoh) bilan name: type körinişida yoziladi (Type hintlar darsiga qarang). Type hint majburiy, çunki u maydonni belgilaydi, lekin Python turni tekşirmaydi: Product("Ruçka", "arzon") işlayveradi. Standart qiymatli maydonlar standart qiymatsiz maydonlardan keyin keladi. Dataclass baribir klass, şuning uçun unga metodlar va xossalar qöşiş mumkin.

Özgaruvçan standart qiymatlar va default_factory ​

Har bir öquvçiga baholarning böş röyxatini oddiy usulda beriş xato beradi:

py
from dataclasses import dataclass

@dataclass
class Student:
    name: str
    grades: list = []
text
ValueError: mutable default <class 'list'> for field grades is not allowed: use default_factory

Bitta röyxat barça obyektlar uçun umumiy bölib qolardi (def f(items=[]) tuzoği). Tuzatiş: field(default_factory=...) har bir obyekt uçun yangi qiymat yasaydigan funksiyani çaqiradi:

python
from dataclasses import dataclass, field


@dataclass
class Student:
    name: str
    grades: list = field(default_factory=list)


aziza = Student("Aziza")
bekzod = Student("Bekzod")
aziza.grades.append(95)
print(aziza)
print(bekzod)
text
Student(name='Aziza', grades=[95])
Student(name='Bekzod', grades=[])

Argument talab qilmaydigan istalgan funksiya işlaydi: list, dict, set yoki özingizniki.

__post_init__ bilan tekşiriş ​

Yaratilgan __init__ qiymatlarni şunçaki saqlaydi. Undan keyin darhol biror narsani tekşiriş yoki hisoblaş uçun __post_init__ ni aniqlang. U __init__ oxirida avtomatik işga tuşadi:

python
from dataclasses import dataclass, field


@dataclass
class BankTransfer:
    sender: str
    receiver: str
    amount: int
    fee: int = field(init=False)      # hisoblanadi, uzatilmaydi

    def __post_init__(self):
        if self.amount <= 0:
            raise ValueError(f"Summa musbat bölişi kerak, berilgan: {self.amount}")
        self.fee = max(1_000, round(self.amount * 0.005))


print(BankTransfer("Aziza", "Bekzod", 2_500_000))
try:
    BankTransfer("Farrux", "Aziza", -50)
except ValueError as error:
    print("Rad etildi:", error)
text
BankTransfer(sender='Aziza', receiver='Bekzod', amount=2500000, fee=12500)
Rad etildi: Summa musbat bölişi kerak, berilgan: -50

__post_init__ qiymatlarni tekşira, tozalay va hisoblay oladi. field(init=False) "maydon, lekin __init__ parametri emas" degani.

Muzlatilgan dataclasslar ​

GPS koordinatasi kabi baʼzi qiymatlar heç qaçon özgarmasligi kerak. frozen=True maydonlarni faqat öqiladigan qiladi (point.lat = 0 FrozenInstanceError beradi), muzlatilgan obyektlar esa luğat kalitlari va töplam elementlari böla oladi:

python
from dataclasses import dataclass, replace


@dataclass(frozen=True)
class Point:
    lat: float
    lon: float


cities = {Point(41.31, 69.28): "Toşkent", Point(39.65, 66.96): "Samarqand"}
print(cities[Point(39.65, 66.96)])
print(len({Point(41.31, 69.28), Point(41.31, 69.28)}))

moved = replace(Point(41.31, 69.28), lon=69.30)   # özgartirilgan NUSXA
print(moved)
text
Samarqand
1
Point(lat=41.31, lon=69.3)

Muzlatilgan obyektni "özgartiriş" uçun replace() yangisini yasaydi. __post_init__ da tekşirib, keyin muzlatiş tasodifan heç qaçon yaroqsiz bölib qolmaydigan obyektlarni beradi.

order=True bilan saralaş ​

order=True < va boşqa taqqoslaşlarni qöşadi, maydonlarni xuddi kortejlar kabi tartib bilan soliştiradi:

python
from dataclasses import dataclass, field


@dataclass(order=True)
class Task:
    priority: int
    title: str = field(compare=False)


tasks = [Task(3, "Gullarni suğoriş"), Task(1, "Hisoblarni tölaş"), Task(2, "Non oliş")]
for task in sorted(tasks):
    print(task.priority, task.title)

print(Task(1, "a") == Task(1, "b"))
text
1 Hisoblarni tölaş
2 Non oliş
3 Gullarni suğoriş
True

compare=False title ni saralaşdan çiqarib qöyadi, lekin oxirgi qatorga qarang: u uni == va xeşlaşdan ham çiqaradi, şuning uçun ikki turli vazifa teng böladi. Maydonni faqat u obyektlarni farqli qilmasligi kerak bölganda yaşiring. Aks holda 4-maşqdagidek key= bilan saralang.

Luğat va JSON ga özgartiriş ​

asdict() dataclassni, içma-iç dataclasslarni ham, json uçun oddiy luğatlarga aylantiradi:

python
import json
from dataclasses import dataclass, field, asdict


@dataclass
class Item:
    name: str
    price: int


@dataclass
class Order:
    customer: str
    items: list = field(default_factory=list)


order = Order("Dilnoza", [Item("Qahva", 25_000), Item("Asal", 90_000)])
text = json.dumps(asdict(order))
print(text)

loaded = json.loads(text)
restored = Order(loaded["customer"], [Item(**item) for item in loaded["items"]])
print(restored == order)
text
{"customer": "Dilnoza", "items": [{"name": "Qahva", "price": 25000}, {"name": "Asal", "price": 90000}]}
True

Orqaga qaytiş qöl bilan bajariladi: Item(**item) har bir luğatni kalit söz argumentlariga ajratadi.

Vorislik va faqat kalit söz bilan beriladigan maydonlar ​

Bola dataclassning maydonlari ota klassnikidan keyin keladi, bu esa ota maydonida standart qiymat bölganda "standart qiymatlar oxirida" qoidasini buzadi (4-xato). kw_only=True bilan har bir maydon nomi bilan uzatiladi, şuning uçun tartib endi muhim emas:

python
from dataclasses import dataclass


@dataclass(kw_only=True)
class Employee:
    name: str
    salary: int
    city: str = "Toşkent"


@dataclass(kw_only=True)
class Contractor(Employee):
    agency: str


print(Contractor(name="Bekzod", salary=9_000_000, agency="IT Park Staffing"))
text
Contractor(name='Bekzod', salary=9000000, city='Toşkent', agency='IT Park Staffing')

field(kw_only=True) bitta maydon uçun xuddi şu işni bajaradi.

Yana imkoniyatlar va qaçon dataclass işlatiş ​

Yana ikki imkoniyatni biliş foydali. @dataclass(slots=True) kamroq xotira işlatadi va xato yozilgan atributga qiymat beriş (s.dark_mdoe = True) uni jimgina yaratiş örniga AttributeError beradi. field(repr=False) parol xeşi kabi maydonni repr dan yaşiradi.

JSON dan kelgan maʼlumot qisqa vaqt dict bölib qolişi mumkin, lekin u dasturingiz böylab yura boşlaşi bilan uni dataclassga aylantiring. __init__ haqiqiy iş bajarsa yoki obyekt asosan xatti-harakatdan iborat bölsa, oddiy klassdan foydalaning.

Özingiz sinab köring ​

Standart qiymati 0 bölgan discount_percent maydonini qöşing, __post_init__ da uning 0 va 90 orasida ekanini tekşiring va uni total xossasida işlating.

Köp uçraydigan xatolar ​

1. Type hint ni unutiş ​

python
from dataclasses import dataclass

@dataclass
class Book:
    title: str
    pages = 100            # type hint yöq: bu maydon EMAS

print(Book("Ötkan kunlar"))
text
Book(title='Ötkan kunlar')

: int siz pages şunçaki klass atributi. Tuzatiş: pages: int = 100.

2. __init__ ni özingiz yoziş ​

py
from dataclasses import dataclass

@dataclass
class Point:
    x: int
    y: int

    def __init__(self, x, y):       # yaratilganini almaştiradi
        self.x = x                  # y unutildi

print(Point(1, 2))
text
AttributeError: 'Point' object has no attribute 'y'

Tuzatiş: öz __init__ ingizni olib taşlang va qöşimça mantiqni __post_init__ ga qöying.

3. __post_init__ da muzlatilgan maydonga qiymat beriş ​

py
from dataclasses import dataclass

@dataclass(frozen=True)
class Money:
    amount: float

    def __post_init__(self):
        self.amount = round(self.amount, 2)

Money(10.456)
text
dataclasses.FrozenInstanceError: cannot assign to field 'amount'

Muzlatilgan - demak muzlatilgan, hatto __post_init__ da ham. Tuzatiş: tekşiriş uçun uning örniga xato çaqiring. Maydonni normallaştiriş uçun hujjatlarda körsatilgan usul yaratiş paytida muzlatişni bir marta aylanib ötadi: object.__setattr__(self, "amount", round(self.amount, 2)) Money(amount=10.46) ni beradi.

4. Ota klassdagi standart qiymatdan keyin bola maydoni ​

py
from dataclasses import dataclass

@dataclass
class Employee:
    name: str
    city: str = "Toşkent"

@dataclass
class Contractor(Employee):
    agency: str
text
TypeError: non-default argument 'agency' follows default argument 'city'

Tuzatiş: agency ga standart qiymat bering yoki yuqorida körsatilgandek kw_only=True dan foydalaning.

Maşqlar ​

1. Kitob yozuvi ​

title, author, year va available (standart True) maydonli Book dataclassini yarating. Bitta kitobni çop eting va bir xil qiymatli ikki kitob teng ekanini tekşiring.

Yeçim
python
from dataclasses import dataclass


@dataclass
class Book:
    title: str
    author: str
    year: int
    available: bool = True


a = Book("Ötkan kunlar", "Abdulla Qodiriy", 1926)
b = Book("Ötkan kunlar", "Abdulla Qodiriy", 1926)
print(a)
print(a == b)
text
Book(title='Ötkan kunlar', author='Abdulla Qodiriy', year=1926, available=True)
True

2. Standart röyxatli pleylist ​

name va songs (standart: yangi böş röyxat) maydonli hamda add(song) metodli Playlist dataclassini yarating. "Ertalab" pleylistiga ikkita qöşiq qöşing va "Keçqurun" pleylisti hali ham böşligini körsating.

Yeçim
python
from dataclasses import dataclass, field


@dataclass
class Playlist:
    name: str
    songs: list = field(default_factory=list)

    def add(self, song):
        self.songs.append(song)


morning = Playlist("Ertalab")
evening = Playlist("Keçqurun")
morning.add("A qöşiq")
morning.add("B qöşiq")
print(morning)
print(evening)
text
Playlist(name='Ertalab', songs=['A qöşiq', 'B qöşiq'])
Playlist(name='Keçqurun', songs=[])

3. Harorat oraliği ​

low va high maydonli muzlatilgan TempRange dataclassini yarating. __post_init__ da low > high bölsa ValueError çaqiring. span xossasini qöşing. TempRange(22, 41) ning oraliq kengligini (span), (22, 41), (-5, 10) va yana (22, 41) ni saqlaydigan töplam uzunligini hamda TempRange(30, 10) uçun xatoni çop eting.

Yeçim
python
from dataclasses import dataclass


@dataclass(frozen=True)
class TempRange:
    low: float
    high: float

    def __post_init__(self):
        if self.low > self.high:
            raise ValueError(f"low {self.low} high {self.high} dan yuqori")

    @property
    def span(self):
        return self.high - self.low


print(TempRange(22, 41).span)
print(len({TempRange(22, 41), TempRange(-5, 10), TempRange(22, 41)}))

try:
    TempRange(30, 10)
except ValueError as error:
    print("Xato:", error)
text
19
2
Xato: low 30 high 10 dan yuqori

4. Tavsifdan loyihalaş: imtihon reytingi ​

Buxorodagi maktab imtihon natijalarini saqlaydi: ism, 0 dan 100 gaça ball (boşqa har qanday qiymatni rad eting) va sarflangan daqiqalar. Reyting eng yuqori ball, keyin kamroq daqiqa böyiça saralanadi. Dataclassni loyihalang va key= li sorted() yordamida Aziza (92, 55), Bekzod (97, 80) va Dilnoza (92, 41) uçun reytingni çop eting (maslahat: kalit kortej qaytarişi mumkin, -score esa eng yuqorisini birinçi qöyadi).

Yeçim
python
from dataclasses import dataclass


@dataclass
class Result:
    name: str
    score: int
    minutes: int

    def __post_init__(self):
        if not 0 <= self.score <= 100:
            raise ValueError(f"{self.name} uçun ball oraliqdan taşqarida: {self.score}")


results = [Result("Aziza", 92, 55), Result("Bekzod", 97, 80), Result("Dilnoza", 92, 41)]
for rank, r in enumerate(sorted(results, key=lambda r: (-r.score, r.minutes)), start=1):
    print(f"{rank}. {r.name:<8} {r.score:>3}  {r.minutes} daqiqa")
text
1. Bekzod    97  80 daqiqa
2. Dilnoza   92  41 daqiqa
3. Aziza     92  55 daqiqa

Kortejlar element-baelement taqqoslanadi: avval -score, keyin minutes.

5. Kontaktlar daftarini saqlaş va yuklaş ​

Contact dataclassini (name, phone, standart böş tags röyxati) va asdict yordamida JSON yozadigan save(path) hamda obyektlarni qayta tiklaydigan @classmethod load(path) li ContactBook dataclassini (kontaktlar röyxati) yarating. Ikki kontaktli daftarni saqlang, uni yuklang va ikkinçi kontaktni hamda ikkala daftar teng ekanini çop eting.

Yeçim
python
import json
from dataclasses import dataclass, field, asdict


@dataclass
class Contact:
    name: str
    phone: str
    tags: list = field(default_factory=list)


@dataclass
class ContactBook:
    contacts: list = field(default_factory=list)

    def save(self, path):
        with open(path, "w", encoding="utf-8") as f:
            json.dump(asdict(self), f, indent=2, ensure_ascii=False)

    @classmethod
    def load(cls, path):
        with open(path, encoding="utf-8") as f:
            data = json.load(f)
        return cls([Contact(**c) for c in data["contacts"]])


book = ContactBook([Contact("Aziza", "+998901234567", ["oila"]), Contact("Bekzod", "+998935551122")])
book.save("contacts.json")

copy = ContactBook.load("contacts.json")
print(copy.contacts[1])
print("Yuklangandan keyin teng:", copy == book)
text
Contact(name='Bekzod', phone='+998935551122', tags=[])
Yuklangandan keyin teng: True

Yaratilgan __eq__ dataclasslarning içma-iç röyxatlarini ham soliştiradi.

Xulosa ​

  • @dataclass type hint berilgan maydonlardan __init__, __repr__ va __eq__ ni yaratadi. Standart qiymatlar oxirida keladi.
  • Özgaruvçan standart qiymatlar uçun field(default_factory=list) ni işlating. Oddiy [] ValueError beradi.
  • __post_init__ __init__ dan keyin işlaydi: maydonlarni şu yerda tekşiring, tozalang va hisoblang.
  • frozen=True obyektlarni faqat öqiladigan va xeşlanadigan qiladi. order=True ularni saralanadigan qiladi; compare=False maydonni == dan ham yaşiradi.
  • kw_only=True maydonlarni faqat kalit söz bilan beriladigan qiladi, bu vorislikdagi standart qiymatlar tartibini tuzatadi.
  • asdict() JSON uçun luğatga aylantiradi. Obyektlarni Class(**data) bilan qayta tiklang.

Qöşimça manbalar ​