Skip to content

if, elif va else ​

Rasm: if, elif va else

Nimalarni örganasiz

  • if yordamida kodni faqat şart rost bölganda bajariş
  • else yordamida qarama-qarşi holatni boşqariş
  • elif yordamida köp variantlardan birini tanlaş
  • Nega şartlarning tartibi muhim
  • Qarorlarni içma-iç joylaş va qisqa şartli ifoda yoziş

Nega bu muhim ​

Hozirgaça dasturlaringiz har safar barça qatorlarni yuqoridan pastga qarab bajarardi. Haqiqiy dasturlar esa vaziyatga qarab iş tutadi: parol notöğri bölsa xato körsatadi, aʼzolarga çegirma beradi, savat böş bölsa "0 ta mahsulot" örniga "Savat böş" deb yozadi. if buyruği dasturga nima qilişni tanlaş imkonini beradi.

if: kodni faqat şart rost bölganda bajariş ​

python
temperature = 34

if temperature > 30:
    print("Bugun issiq.")
    print("Suv içişni unutmang.")

print("Kuningiz yaxşi ötsin!")
text
Bugun issiq.
Suv içişni unutmang.
Kuningiz yaxşi ötsin!

temperature ni 20 ga özgartirsangiz, çekiniş bilan yozilgan ikki qator ötkazib yuboriladi:

text
Kuningiz yaxşi ötsin!

Tuzilişi:

text
if şart:
    faqat şart True bölganda bajariladigan kod
  • Qator if bilan boşlanadi, keyin şart, keyin ikki nuqta : keladi.
  • if ga tegişli kod çekiniş (indentation) bilan (4 ta böşliq) yoziladi. Çekiniş bilan yozilgan bunday qatorlar guruhi blok deyiladi.
  • Çekiniş tugagan joyda blok ham tugaydi. print("Kuningiz yaxşi ötsin!") çekinişsiz yozilgan, şuning uçun u doim bajariladi.

Şart rost yoki yolğon hisoblanadigan har qanday narsa bölişi mumkin (Mantiqiy qiymatlar va taqqoslaş darsiga qarang): taqqoslaş, mantiqiy özgaruvçi yoki istalgan qiymat.

else: aks holda… ​

else şart yolğon bölganda bajariladigan kodni beradi. Ikki blokdan aynan bittasi bajariladi:

python
age = 15

if age >= 18:
    print("Siz ovoz bera olasiz.")
else:
    years_left = 18 - age
    print(f"Siz {years_left} yildan keyin ovoz bera olasiz.")
text
Siz 3 yildan keyin ovoz bera olasiz.

else da şart yöq. U if ilib olmagan hamma narsani uşlaydi.

elif: köp variantlardan birini tanlaş ​

elif - "else if" (aks holda, agar) ning qisqartmasi. U bir neça şartni navbat bilan tekşirişga imkon beradi:

python
score = 76

if score >= 90:
    grade = "A"
elif score >= 80:
    grade = "B"
elif score >= 70:
    grade = "C"
elif score >= 60:
    grade = "D"
else:
    grade = "F"

print(f"Ball {score} → baho {grade}")
text
Ball 76 → baho C

Python buni qanday bajaradi:

  1. Har bir şartni yuqoridan pastga tekşiradi.
  2. Rost bölgan birinçi şartning blokini bajaradi.
  3. Keyingi şartlar rost bölsa ham, qolganlarining hammasini ötkazib yuboradi.
  4. Heç biri rost bölmasa, else ni bajaradi (agar u bölsa).

score = 76 uçun: 76 >= 90 False, 76 >= 80 False, 76 >= 70 True, demak baho "C" va Python tekşirişni töxtatadi.

elif bloklari istalgança bölişi mumkin, else esa majburiy emas.

Tartib muhim ​

Faqat birinçi mos kelgan blok bajarilgani uçun eng aniq şartlarni birinçi qöying. Bu variantda xato bor:

python
score = 95

if score >= 60:
    grade = "D"
elif score >= 90:
    grade = "A"      # heç qaçon bajarilmaydi: >= 90 bölgan har bir ball >= 60 ham
else:
    grade = "F"

print(grade)
text
D

95 >= 60 rost, şuning uçun birinçi blok bajariladi va boşqa heç narsa tekşirilmaydi.

elif va alohida if buyruqlari ​

Alohida if buyruqlari hammasi bir-biridan mustaqil tekşiriladi. elif zanjiri esa faqat bitta tarmoqni tanlaydi:

python
points = 95

# alohida if lar: bir neçtasi bajarilişi mumkin
if points > 50:
    print("50 dan köp")
if points > 90:
    print("90 dan köp")

# bitta zanjir: faqat birinçi mos kelgani bajariladi
if points > 90:
    print("Aʼlo")
elif points > 50:
    print("Yaxşi")
text
50 dan köp
90 dan köp
Aʼlo

Variantlar bir-birini istisno qilganda (bitta baho, bitta çipta narxi) if/elif/else zanjiridan foydalaning. Mustaqil tekşiruvlar uçun alohida if buyruqlarini yozing.

Içma-iç qarorlar ​

Blok içida boşqa if bölişi mumkin. Har bir daraja yana 4 ta böşliq çekiniş qöşadi:

python
has_ticket = True
age = 12

if has_ticket:
    if age < 14:
        print("Xuş kelibsiz! Iltimos, kattalar bilan birga öltiring.")
    else:
        print("Xuş kelibsiz! Tomoşadan zavqlaning.")
else:
    print("Iltimos, avval çipta sotib oling.")
text
Xuş kelibsiz! Iltimos, kattalar bilan birga öltiring.

Baʼzan içma-iç yoziş eng tuşunarli yöl, lekin çuqur içma-içlikni öqiş qiyinlaşadi. Köpinça uni elif yoki keyingi darsdagi and/or yordamida tekislaş mumkin.

Böş kiritişni tekşiriş ​

Böş satrlar yolğon hisoblangani uçun foydalanuvçi biror narsa yozgan-yozmaganini tekşiriş mumkin:

python
name = ""   # tasavvur qiling: name = input("Ism: ").strip()

if name:
    print(f"Salom, {name}!")
else:
    print("Siz ism kiritmadingiz.")
text
Siz ism kiritmadingiz.

if name: "agar ism böş bölmasa" deb öqiladi.

Heç narsa qilmaslik: pass ​

Blok böş bölişi mumkin emas. Vaqtinçalik joy egallovçi kerak bölsa, heç narsa qilmaydigan pass ni yozing:

python
stock = 10

if stock > 0:
    pass   # TODO: omborda bor mahsulotlarni keyinroq boşqaramiz
else:
    print("Omborda qolmagan")

Şartli ifodalar (bir qatorli if) ​

Faqat ikki qiymatdan birini tanlaş kerak bölsa, ixçam şakl bor:

text
rost_bölsa_qiymat if şart else yolğon_bölsa_qiymat
python
count = 0
status = "Savat böş" if count == 0 else f"{count} ta mahsulot"
print(status)

temperature = -3
state = "muz" if temperature <= 0 else "suv"
print(state)
text
Savat böş
muz

Buni faqat qisqa va oddiy tanlovlar uçun işlating. Uzunroq narsalar uçun oddiy if/else ni öqiş osonroq.

Özingiz sinab köring ​

Dasturni işga tuşiring va u söraganda son kiriting. 0, -5, 7 va 12 ni sinab köring.

Köp uçraydigan xatolar ​

1. Ikki nuqta tuşib qolgan ​

py
if age >= 18
    print("Voyaga yetgan")
text
SyntaxError: expected ':'

2. Şartda = işlatiş ​

py
if age = 18:
    print("Hozirgina 18 yoşga töldi")
text
SyntaxError: invalid syntax. Maybe you meant '==' or ':=' instead of '='?

Tuzatiş: if age == 18:. Maslahatdagi := - ifoda içida qiymat beradigan "morj" (walrus) operatori. Bu hozirça sizga kerak bölmagan ilğor vosita.

3. Notöğri çekiniş ​

py
if age >= 18:
print("Voyaga yetgan")
text
IndentationError: expected an indented block after 'if' statement on line 1

Teskari xatoga ham eʼtibor bering: blokka tegişli qatorni çekiniş bilan yoziş esdan çiqadi va u doim bajariladi.

python
balance = 100
price = 500

if balance < price:
    print("Pul yetarli emas.")
print("Xarid amalga oşirildi!")   # else içida bölişi kerak edi, lekin har doim bajariladi
text
Pul yetarli emas.
Xarid amalga oşirildi!

4. Kiritilgan qiymatni özgartirmasdan taqqoslaş ​

python
guess = "7"   # input() dan kelgan
if guess == 7:
    print("Töğri!")
print("Tayyor")
text
Tayyor

"Töğri!" heç qaçon çop etilmaydi, çunki satr heç qaçon songa teng bölmaydi. Tuzatiş: int(guess) == 7.

Maşqlar ​

1. Juft yoki toq ​

number = 17 berilgan. if/else yordamida 17 toq yoki 17 juft deb çop eting.

Yeçim
python
number = 17

if number % 2 == 0:
    print(f"{number} juft")
else:
    print(f"{number} toq")

2. Kattaroq son ​

Ikki son a va b berilgan. Kattaroğini, agar ular teng bölsa Ular teng deb çop eting. (max() dan foydalanmang.)

Yeçim
python
a = 12
b = 30

if a > b:
    print(a)
elif b > a:
    print(b)
else:
    print("Ular teng")

3. Çipta narxi ​

Kinoteatr narxlari:

  • 5 yoşgaça: bepul
  • 5 dan 17 yoşgaça: 25,000 söm
  • 18 dan 64 yoşgaça: 40,000 söm
  • 65 va undan katta: 20,000 söm

age berilgan, narxni çop eting. 3, 5, 17, 18, 64 va 65 bilan sinab köring.

Yeçim
python
age = 17

if age < 5:
    price = 0
elif age < 18:
    price = 25000
elif age < 65:
    price = 40000
else:
    price = 20000

if price == 0:
    print("Bepul")
else:
    print(f"{price:,} söm")

Şartlar tartib bilan tekşirilgani uçun elif age < 18 ga yetib kelganda age >= 5 ekani allaqaçon maʼlum, şuning uçun ikkala çegarani tekşiriş şart emas.

4. Qolgan vaqt ​

minutes berilgan. Şartli ifoda yordamida minutes 0 bölsa Vaqt tugadi, aks holda 25 daqiqa qoldi kabi xabarni çop eting.

Yeçim
python
minutes = 25
message = "Vaqt tugadi" if minutes == 0 else f"{minutes} daqiqa qoldi"
print(message)

5. Oddiy kalkulyator ​

input() bilan ikki son va operatorni (+, -, * yoki /) öqing. Natijani çop eting. Ikki muammoli holatda tuşunarli xabar çiqaring: nolga böliş va notaniş operator.

Yeçim
python
a = float(input("Birinçi son: "))
operator = input("Operator (+ - * /): ").strip()
b = float(input("Ikkinçi son: "))

if operator == "+":
    print(f"{a} + {b} = {a + b}")
elif operator == "-":
    print(f"{a} - {b} = {a - b}")
elif operator == "*":
    print(f"{a} * {b} = {a * b}")
elif operator == "/":
    if b == 0:
        print("Xato: nolga bölib bölmaydi.")
    else:
        print(f"{a} / {b} = {a / b}")
else:
    print(f"Notaniş operator: {operator}")

Nolga böliş tekşiruvi / tarmoği içida içma-iç joylaşgan. match operatori darsida bunday menyuni yozişning boşqa usulini körasiz.

Xulosa ​

  • if şart: çekiniş bilan yozilgan blokini faqat şart rost bölganda bajaradi.
  • else: oldingi şartlarning heç biri mos kelmaganda bajariladi.
  • elif şart: yana variantlar qöşadi. Python faqat birinçi rost tarmoqni bajaradi, şuning uçun tartib muhim.
  • Bir-birini istisno qiladigan tanlovlar uçun bitta if/elif/else zanjirini, mustaqil tekşiruvlar uçun alohida if larni işlating.
  • if text: matn böş emasligini tekşiradi. pass - böş joy egallovçi.
  • a if şart else b bitta ifodada ikki qiymatdan birini tanlaydi.

Qöşimça manbalar ​