Skip to content

Luğatlar ​

Rasm: Luğatlar

Nimalarni örganasiz

  • Luğat yaratiş va qiymatlarni kalit böyiça öqiş
  • Yozuvlarni xavfsiz qöşiş, özgartiriş va öçiriş
  • in va .get() yordamida KeyError dan qoçiş
  • Kalitlar, qiymatlar va kalit-qiymat juftliklari böyiça sikl yurgiziş
  • Ikki kundalik andozadan foydalaniş: sanaş va guruhlaş

Nega bu muhim ​

Tartib muhim bölganda va elementlarni örni böyiça topganda röyxat qulay: birinçi yuguruvçi, uçinçi qöşiq. Lekin haqiqiy maʼlumotlarning odatda nomi böladi. Kontaktni "47-kontakt" deb emas, ismi böyiça qidirasiz. Mahsulot narxi mahsulot böyiça, sözning maʼnosi esa sözning özi böyiça topiladi.

Luğat (dictionary) (dict) maʼlumotni kalit → qiymat juftliklari sifatida saqlaydi. Siz kalitni berasiz, u esa luğat qançalik katta bölmasin, qiymatni tez qaytaradi.

python
prices = {"olma": 1.20, "non": 2.50, "sut": 0.99}
print(prices["non"])
text
2.5

Luğat yaratiş ​

Juftliklarni jingalak qavslar içiga yozing. Har bir kalit va uning qiymati orasiga ikki nuqta qöying, juftliklarni esa vergul bilan ajrating:

python
student = {
    "name": "Aziza",
    "age": 20,
    "courses": ["Matematika", "Fizika"],
}
print(student)

Uzun luğatlarda har bir juftlikni alohida qatorga yozing va oxirida vergul qoldiring.

Böş luğat şunçaki {}. Köpinça böş luğatdan boşlab, dastur işlaşi davomida uni töldirib borasiz.

dict() konstruktori kalit söz argumentlaridan yoki juftliklardan luğat yasaydi. zip() esa ikki röyxatdan öşa juftliklarni hosil qiladi:

python
student = dict(name="Aziza", age=20)
print(student)

cities = ["Toşkent", "Samarqand", "Buxoro"]
people = [2956000, 551000, 280000]
print(dict(zip(cities, people)))
text
{'name': 'Aziza', 'age': 20}
{'Toşkent': 2956000, 'Samarqand': 551000, 'Buxoro': 280000}

Kalitlar va qiymatlar uçun qoidalar har xil:

Qanday böla oladiMisollar
KalitTakrorlanmas va özgarmas (hashable) tur"name", 42, (3, 4)
QiymatIstalgan narsasonlar, satrlar, röyxatlar, boşqa luğatlar

Kalitlar takrorlanmaydi. Bir xil kalitni ikki marta yozsangiz, oxirgi qiymat qoladi:

python
colors = {"osmon": "kök", "maysa": "yaşil", "osmon": "kulrang"}
print(colors)
text
{'osmon': 'kulrang', 'maysa': 'yaşil'}

Qiymatlarni öqiş ​

Kvadrat qavslar: d[key] ​

python
student = {"name": "Aziza", "age": 20}
print(student["name"])

Agar kalit mavjud bölmasa, Python KeyError çaqiradi. Kalitning yöqligi haqiqatan xato bölganda bu foydali, çunki dastur aynan muammo bor joyda töxtaydi.

Avval tekşiriş: key in d ​

in operatori kalit mavjudligini tekşiradi:

python
student = {"name": "Aziza", "age": 20}

if "email" in student:
    print(student["email"])
else:
    print("Email kiritilmagan")

Standart qiymat: d.get(key, default) ​

.get() kalit mavjud bölsa, uning qiymatini qaytaradi. Aks holda standart qiymatni (agar u berilmagan bölsa, None ni) olasiz. U heç qaçon KeyError çaqirmaydi:

python
student = {"name": "Aziza", "age": 20}

print(student.get("age"))
print(student.get("email"))
print(student.get("email", "körsatilmagan"))
text
20
None
körsatilmagan

Qaysi birini işlatiş kerak?

  • Kalit albatta bölişi şart bölsa, d[key] ni işlating. Dastur yiqilsa, nimadir notöğri ekanini darhol bilasiz.
  • Kalitning yöqligi odatiy hol bölsa, masalan ixtiyoriy maydon uçun, d.get(key, default) ni işlating.

Qöşiş, özgartiriş va öçiriş ​

Qiymat beriş kalit yangi bölsa uni qöşadi, mavjud bölsa qiymatini almaştiradi:

python
stock = {"olma": 10}

stock["banan"] = 25   # qöşiş
stock["olma"] = 7     # özgartiriş
stock["olma"] += 3    # eski qiymat asosida yangilaş

print(stock)
text
{'olma': 10, 'banan': 25}

Yozuvni öçirişning uçta keng tarqalgan usuli bor:

python
stock = {"olma": 10, "banan": 25, "gilos": 40}

del stock["olma"]                 # öçiradi; kalit yöq bölsa KeyError
count = stock.pop("banan")        # öçiradi VA qiymatni qaytaradi
missing = stock.pop("kivi", 0)    # KeyError örniga standart qiymat

print(stock, count, missing)
text
{'gilos': 40} 25 0

Ikki luğatni birlaştiriş uçun | ni işlating. U yangi luğat yasaydi, bir xil kalitlarda öng tomondagi qiymat ustun keladi:

python
defaults = {"theme": "light", "font_size": 14}
user_choice = {"theme": "dark"}

config = defaults | user_choice
print(config)
text
{'theme': 'dark', 'font_size': 14}

defaults.update(user_choice) xuddi şu işni qiladi, lekin defaults ning özini özgartiradi.

Luğat böyiça sikl ​

Luğat kalitlar qanday tartibda qöşilganini eslab qoladi. Sizga nima kerakligiga qarab siklni tanlang:

python
scores = {"Aziza": 92, "Bekzod": 78, "Dilnoza": 85}

for name in scores:                 # kalitlar (scores.keys() bilan bir xil)
    print(name)

for score in scores.values():       # faqat qiymatlar
    print(score)

for name, score in scores.items():  # ikkalasi, ajratilgan holda
    print(f"{name}: {score}")

.items() (kalit, qiymat) juftliklarini beradi, for name, score in ... esa har bir juftlikni ikkita özgaruvçiga ajratadi. Eng köp işlatadiganingiz aynan şu sikl.

Kalitlarni saralangan tartibda aylanib çiqiş yoki qiymat böyiça saralaş uçun:

python
scores = {"Aziza": 92, "Bekzod": 78, "Dilnoza": 85}

for name in sorted(scores):
    print(name, scores[name])

best = max(scores, key=scores.get)
print("Eng yaxşi öquvçi:", best)

max(scores, key=scores.get) har bir kalitni köradi, lekin ularni qiymatlari böyiça taqqoslaydi.

Körinişlar: jonli, lekin röyxat emas ​

.keys(), .values() va .items() röyxat qaytarmaydi. Ular köriniş (view) qaytaradi: luğatga qaraydigan va u özgarganda yangilanadigan darçalar. Körinişni indekslab bölmaydi, şuning uçun örin yoki oniy nusxa kerak bölganda uni list() ga örang:

python
scores = {"Aziza": 92, "Bekzod": 78}
names = scores.keys()

scores["Dilnoza"] = 85
print(names)              # köriniş yangi kalitni kördi
print(list(names)[0])     # names[0] TypeError bergan bölardi
text
dict_keys(['Aziza', 'Bekzod', 'Dilnoza'])
Aziza

list(scores) kalitlarni töğridan-töğri röyxat körinişida beradi.

Özingiz sinab köring ​

Luğatni özgartiring, öquvçi qöşing yoki faqat imtihondan ötgan öquvçilarni (ball ≥ 80) çiqaring.

1-andoza: sanaş ​

"Har bir element neçta marta uçraydi?" degan savol doim uçrab turadi. Böş luğatdan boşlang va har bir element uçun 1 qöşing:

python
text = "bu olma va bu nok va bu anor"

counts = {}
for word in text.split():
    counts[word] = counts.get(word, 0) + 1

print(counts)
text
{'bu': 3, 'olma': 1, 'va': 2, 'nok': 1, 'anor': 1}

Asosiy nayrang counts.get(word, 0) da. Söz birinçi marta uçraganda hali yozuv yöq, şuning uçun .get 0 qaytaradi va biz 1 ni saqlaymiz.

Keyinroq

Standart kutubxonada collections.Counter bor, u buni bir qatorda bajaradi (collections va itertools darsiga qarang). Avval siklni özingiz yozing, şunda Counter siz uçun nima qilişini bilasiz.

2-andoza: guruhlaş ​

Qiymat röyxat bölişi mumkin, şuning uçun luğat bitta kalit ostida bir neçta elementni yiğa oladi:

python
words = ["olma", "olxöri", "banan", "behi", "gilos"]

by_letter = {}
for word in words:
    first = word[0]
    if first not in by_letter:
        by_letter[first] = []
    by_letter[first].append(word)

print(by_letter)
text
{'o': ['olma', 'olxöri'], 'b': ['banan', 'behi'], 'g': ['gilos']}

if ... not in tekşiruvi har bir harf birinçi marta uçraganda böş röyxat yaratadi. by_letter.setdefault(first, []).append(word) xuddi şu işni bir qatorda qiladi (lekin 4-xatoga qarang).

Luğatmi yoki röyxatmi? ​

SavolNimani işlatiş kerak
Elementlarni örni böyiça topamanmi yoki ularni ketma-ket saqlaymanmi?röyxat
Elementlarni nomi yoki ID si böyiça topamanmi?luğat
Köp elementlar orasida "X bormi?" degan savolni tez tekşiriş kerakmi?luğat (yoki töplam)
Har bir elementda nomlangan maydonlar (ism, yoş, email) bormi?luğat

Köpinça ikkalasini birga işlatasiz, masalan luğatlar röyxati (öquvçilar röyxati). Bu haqda Içma-iç maʼlumotlar darsida gapiriladi.

Köp uçraydigan xatolar ​

1. Mavjud bölmagan kalitni öqiş ​

py
user = {"name": "Aziza"}
print(user["email"])
text
KeyError: 'email'

Tuzatiş: avval "email" in user bilan tekşiring yoki user.get("email", default) ni işlating.

2. in qiymatlar orasidan qidiradi deb öylaş ​

python
capitals = {"Özbekiston": "Toşkent", "Yaponiya": "Tokio"}
print("Tokio" in capitals)            # KALITLARNI tekşiradi
print("Tokio" in capitals.values())
text
False
True

3. Luğat böyiça sikl yurgizayotganda uning ölçamini özgartiriş ​

py
stock = {"olma": 0, "banan": 5, "gilos": 0}
for item in stock:
    if stock[item] == 0:
        del stock[item]
text
RuntimeError: dictionary changed size during iteration

Python sikl davomida luğat ölçami özgarganini aytyapti. Tuzatiş: kalitlarning oniy nusxasi, list(stock), böyiça sikl yurgizing, şunda öçiriş siklga xalaqit bermaydi:

python
stock = {"olma": 0, "banan": 5, "gilos": 0}
for item in list(stock):
    if stock[item] == 0:
        del stock[item]
print(stock)
text
{'banan': 5}

Comprehension ifodalari darsida yana bir tuzatiş körsatiladi: faqat qoladigan elementlardan yangi luğat tuziş.

4. .setdefault() örniga .get() bilan guruhlaş ​

python
words = ["olma", "anor", "banan"]
by_letter = {}
for word in words:
    by_letter.get(word[0], []).append(word)
print(by_letter)
text
{}

Xato yöq, maʼlumot ham yöq. .get() luğatda saqlanmaydigan yangi böş röyxat qaytaradi, şuning uçun har bir append taşlab yuboriladigan röyxatga tuşadi. Tuzatiş: by_letter.setdefault(word[0], []).append(word) - u avval böş röyxatni saqlaydi, keyin aynan öşa saqlangan röyxatni qaytaradi.

Maşqlar ​

1. Telefon kitobçasi ​

Uçta ism va telefon raqamidan iborat luğat yarating. Bir kişining raqamini çiqaring, keyin törtinçi kişini qöşing va butun telefon kitobçasini çiqaring.

Yeçim
python
phone_book = {
    "Aziza": "+998 90 123 45 67",
    "Bekzod": "+998 91 765 43 21",
    "Dilnoza": "+998 93 111 22 33",
}
print(phone_book["Bekzod"])

phone_book["Farrux"] = "+998 94 555 66 77"
print(phone_book)

2. Xavfsiz qidiriş ​

menu luğati va item nomi berilgan. Taomning narxini, agar u mavjud bölmasa, menyuda yöq matnini çiqaring. if ni işlatmang. "çoy" va "pitsa" bilan sinab köring.

py
menu = {"çoy": 1.5, "qahva": 2.0, "somsa": 1.0}
item = "pitsa"
Yeçim
python
menu = {"çoy": 1.5, "qahva": 2.0, "somsa": 1.0}
item = "pitsa"

print(menu.get(item, "menyuda yöq"))

3. Harflarni sanaş ​

text = "Salom Dunyo" dagi har bir harfni sanaydigan luğat tuzing. Böşliqlarni hisobga olmang, katta va kiçik harflarni bir xil deb hisoblang.

Yeçim
python
text = "Salom Dunyo"

counts = {}
for char in text.lower():
    if char == " ":
        continue
    counts[char] = counts.get(char, 0) + 1

print(counts)
text
{'s': 1, 'a': 1, 'l': 1, 'o': 2, 'm': 1, 'd': 1, 'u': 1, 'n': 1, 'y': 1}

4. Baholar hisoboti ​

scores berilgan. Har bir öquvçini bali bilan birga alifbo tartibida çiqaring. Keyin sinfning örtaça balini (1 xona aniqlikda yumaloqlab) va eng past ball olgan öquvçining ismini çiqaring.

py
scores = {"Dilnoza": 85, "Aziza": 92, "Bekzod": 78, "Farrux": 64}
Yeçim
python
scores = {"Dilnoza": 85, "Aziza": 92, "Bekzod": 78, "Farrux": 64}

for name in sorted(scores):
    print(f"{name}: {scores[name]}")

average = sum(scores.values()) / len(scores)
lowest = min(scores, key=scores.get)

print(f"Örtaça: {average:.1f}")
print(f"Eng past: {lowest}")

5. Luğatni ağdariş ​

d = {"a": 1, "b": 2, "c": 1} ning kalitlari va qiymatlarini almaştiring. Bir neçta kalit bir xil qiymatga ega bölişi mumkin, şuning uçun natijadagi har bir qiymat asl kalitlarning röyxatiga mos kelsin: {1: ['a', 'c'], 2: ['b']}.

Yeçim
python
d = {"a": 1, "b": 2, "c": 1}

inverted = {}
for key, value in d.items():
    if value not in inverted:
        inverted[value] = []
    inverted[value].append(key)

print(inverted)
text
{1: ['a', 'c'], 2: ['b']}

Bu yana guruhlaş andozasi: bu safar kalitlarni qiymatlari böyiça guruhlayapmiz.

Xulosa ​

  • Luğat takrorlanmas, özgarmas kalitlarni istalgan turdagi qiymatlarga boğlaydi: {"key": value}.
  • d[key] qiymatni öqiydi va kalit yöq bölsa KeyError çaqiradi. d.get(key, default) heç qaçon xato çaqirmaydi.
  • key in d qiymatlarni emas, kalitlarni tekşiradi.
  • Qiymat beriş qöşadi yoki yangilaydi. del va .pop() öçiradi. | yangi luğatga birlaştiradi.
  • Kalit va qiymatni birga oliş uçun .items() bilan sikl yurgizing. Körinişlar jonli, şuning uçun kalit qöşiş yoki öçirişda list(d) böyiça sikl yurgizing.

Qöşimça manbalar ​