Skip to content

Klasslar va obyektlar ​

Rasm: Klasslar va obyektlar

Nimalarni örganasiz

  • Klassni qanday yoziş, nomlaş va undan obyektlar yaratiş
  • __init__ nima qiladi va Python uni qaçon işga tuşiradi
  • self aslida nima va obj.method() uni siz uçun qanday uzatadi
  • Har bir obyektga öz atributlarini qanday beriş va ularni vars(), dir() va getattr() bilan örganiş
  • isinstance(), aliasing (bitta obyektga bir neçta nom) hamda is va == öz obyektlaringiz bilan qanday işlaydi

Nega bu muhim ​

Klasslar bilan boğliq yangi boşlovçilarning köp çalkaşliklari ikki narsaga borib taqaladi: __init__ va self. Ularni tuşunganingizdan keyin OOP ning qolgan qismi ular ustiga quriladi. Haqiqiy xatolarga sabab böladigan bir faktni ham körasiz: ikki özgaruvçi aynan bitta obyektga işora qilişi mumkin.

Eng oddiy klass ​

Klass class, nom va ikki nuqta bilan boşlanadi, undan keyin çekinişli tana keladi:

python
class Book:
    """Kutubxonadagi kitob."""

first = Book()        # obyekt yaratiş uçun klassni çaqiramiz
second = Book()

print(type(first))
print(first is second)
text
<class '__main__.Book'>
False

class Book: ostidagi satr - docstring: klass nimani ifodalaşini aytadigan bitta qator. Har bir Book() çaqirişi yangi, alohida nusxa (instance) yaratadi. Klass nomlari snake_case dagi funksiya va özgaruvçilardan farqli ravişda CapWords uslubida yoziladi (Book, BankAccount). str kabi örnatilgan turlar esa faqat tarixiy sabablarga köra kiçik harf bilan yoziladi.

__init__: yangi obyektni tayyorlaş ​

Har bir kitobga paydo bölgan paytidanoq sarlavha va muallif beriş uçun __init__ ni yozing ("dunder init", double underscore - ikki pastki çiziq):

python
class Book:
    def __init__(self, title, author):
        print(f"Yangi kitob tayyorlanmoqda: {title}")
        self.title = title
        self.author = author

book = Book("Ipak yöli hikoyalari", "Dilnoza Karimova")
print(book.title)
print(book.author)
text
Yangi kitob tayyorlanmoqda: Ipak yöli hikoyalari
Ipak yöli hikoyalari
Dilnoza Karimova

__init__ ni heç qaçon özingiz çaqirmaysiz. Book("Ipak yöli hikoyalari", "Dilnoza Karimova") deb yozganingizda Python yangi, böş Book yaratadi, __init__ ni çaqiradi (şu obyekt self sifatida, argumentlaringiz esa title va author sifatida uzatiladi) va tayyor obyektni qaytaradi. __init__ qiymat qaytarmasligi kerak: u faqat obyektni töldiradi. U köpinça konstruktor (constructor) deb ataladi.

self nima? ​

self - metod ustida işlayotgan obyekt: __init__ da tayyorlanayotgan yangi obyekt, boşqa har qanday metodda esa metodni çaqirgan obyekt. Python bu obyektni argumentlar röyxatining boşiga siz uçun köçiradi, şuning uçun bu ikki qator bir xil işni bajaradi:

Diagramma:  nima?

python
import math

class Book:
    def __init__(self, title, pages):
        self.title = title
        self.pages = pages

    def reading_days(self, pages_per_day):
        return math.ceil(self.pages / pages_per_day)

book = Book("Python asoslari", 320)
print(book.reading_days(30))         # odatiy usul
print(Book.reading_days(book, 30))   # Python parda ortida qiladigan iş
text
11
11

Aynan şuning uçun har bir metodning birinçi parametri self, garçi uni heç qaçon özingiz uzatmasangiz ham. (Bu nom - kelişuv, lekin juda qatʼiy kelişuv.) Metod içida yaratilgan özgaruvçilar lokal va metod tugaşi bilan yöqoladi; self.pages = pages esa qiymatni obyektda saqlaydi, şuning uçun reading_days() undan keyinroq foydalana oladi.

Har bir obyektning öz atributlari bor ​

self.name = ... bilan saqlangan qiymatlar - nusxa atributlari (instance attributes): ular har bir nusxada alohida böladi. __init__ ularni hisoblab çiqarişi yoki qatʼiy qiymatdan boşlaşi ham mumkin, standart qiymatlar esa har qanday funksiyadagidek işlaydi:

python
class Product:
    """Dökondagi mahsulot."""

    def __init__(self, name, price, discount_percent=0):
        self.name = name
        self.price = price
        self.final_price = price * (100 - discount_percent) // 100   # hisoblangan
        self.sold = 0                                                  # qatʼiy boşlanğiç

tea = Product("Kök çoy", 24000, 25)
bread = Product("Non", 5000)
tea.sold += 3                       # faqat tea ni özgartiradi
print(tea.final_price, tea.sold, bread.final_price, bread.sold)
text
18000 3 5000 0

Parametrlar va argumentlar darsidagi özgaruvçan standart qiymat tuzoği bu yerda ham amal qiladi: def __init__(self, items=[]) yozsangiz, barça obyektlar bitta röyxatdan birgalikda foydalanadi. items=None işlating va röyxatni __init__ içida yarating.

Obyektlarni örganiş

Bir neçta örnatilgan funksiya istalgan obyekt içiga qaraş imkonini beradi, bu xatolarni tuzatişda qulay:

python
class Product:
    def __init__(self, name, price):
        self.name = name
        self.price = price

tea = Product("Kök çoy", 24000)
print(vars(tea))                              # nusxa atributlari luğat sifatida
print(hasattr(tea, "price"), hasattr(tea, "color"))
print(getattr(tea, "color", "rangi yöq"))     # nom böyiça öqiş, standart qiymat bilan
text
{'name': 'Kök çoy', 'price': 24000}
True False
rangi yöq

dir(tea) barça atribut va metod nomlarini, jumladan Pythonning örnatilgan __...__ nomlarini röyxatlaydi, help(Product) esa klassni docstringi bilan körsatadi.

Obyektni çop etiş ​

Standart holatda print(book) faqat <__main__.Book object at 0x7f3a9c2b1e50> kabi narsani körsatadi. Hozirça tuşunarli satr qaytaradigan describe() kabi metod yozing; print() ning özini tuzatadigan __str__ va __repr__ Obyektlarni ifodalaş va taqqoslaş darsida körsatiladi.

Aynanlik, aliasing va isinstance() ​

Qiymat beriş heç qaçon obyektni nusxalamaydi: b = a xuddi röyxatlardagidek aynan bitta obyekt uçun ikkinçi nom yaratadi (funksiya ham obyektning özini oladi).

Diagramma: Aynanlik, aliasing va

python
class BankAccount:
    def __init__(self, owner, balance):
        self.owner = owner
        self.balance = balance

family = BankAccount("Karimovlar oilasi", 1000000)
shared = family                   # nusxa emas: aynan şu hisob
shared.balance -= 250000          # bitta nom orqali sarflaymiz...
print(family.balance)             # ...özgariş ikkinçisida ham körinadi

twin = BankAccount("Karimovlar oilasi", 750000)
print(shared is family, twin is family)
print(twin == family)             # maʼlumot bir xil, lekin == standart holatda aynanlikni soliştiradi
print(isinstance(twin, BankAccount), isinstance("twin", BankAccount))
text
750000
True False
False
True False

a is b "aynan bitta obyektmi?" deb söraydi, a == b esa "qiymatlari tengmi?" deb. Python klassingiz uçun "teng" nimani anglatişini bilmaydi, şuning uçun standart holatda == is kabi işlaydi; __eq__ ni qanday aniqlaş Obyektlarni ifodalaş va taqqoslaş darsida körsatiladi. isinstance(obj, SomeClass) "bu şu klassning nusxasimi?" deb söraydi. Uni type(x) == SomeClass dan afzal köring: u klasslar kortejini qabul qiladi va vorislik bilan işlaydi (Vorislik va super() darsiga qarang).

Özingiz sinab köring ​

Köproq qahramon yarating va ularga buyumlar bering.

Köp uçraydigan xatolar ​

1. Metod taʼrifida self ni unutiş ​

py
class Book:
    def describe():
        return "Kitob"

Book().describe()
text
TypeError: Book.describe() takes 0 positional arguments but 1 was given

Python har doim obyektni birinçi argument sifatida uzatadi, lekin describe() heç qanday argument qabul qilmaydi. Tuzatiş: def describe(self):.

2. Atributni saqlaşda self. ni unutiş ​

py
class Book:
    def __init__(self, title):
        title = title          # şunçaki lokal özgaruvçi

book = Book("Python asoslari")
print(book.title)
text
AttributeError: 'Book' object has no attribute 'title'

self. siz qiymat __init__ tugaşi bilan yöqoladi. Tuzatiş: self.title = title. Xato yozilgan nom ham maslahat bilan AttributeError beradi: book.tittle AttributeError: 'Book' object has no attribute 'tittle'. Did you mean: 'title'? ni çiqaradi.

3. __init__ ni xato yoziş ​

py
class Book:
    def _init_(self, title):      # har tomonda bittadan pastki çiziq
        self.title = title

book = Book("Python asoslari")
text
TypeError: Book() takes no arguments

Python faqat har ikki tomonida ikkitadan pastki çiziq bölgan aynan __init__ nomli metodni işga tuşiradi. _init_ - heç qaçon işlamaydigan oddiy metod.

Maşqlar ​

1. Şaharlar ​

name, population va country (standart qiymati "Özbekiston") li City klassini yozing. Toşkent (3,000,000), Samarqand (570,000) va Olmaotani (2,200,000, Qozoğiston) yarating va har birini f"{city.name:<10} {city.country:<11} {city.population:>10,}" bilan çop eting.

Yeçim
python
class City:
    def __init__(self, name, population, country="Özbekiston"):
        self.name = name
        self.population = population
        self.country = country

cities = [
    City("Toşkent", 3000000),
    City("Samarqand", 570000),
    City("Olmaota", 2200000, "Qozoğiston"),
]
for city in cities:
    print(f"{city.name:<10} {city.country:<11} {city.population:>10,}")
text
Toşkent    Özbekiston   3,000,000
Samarqand  Özbekiston     570,000
Olmaota    Qozoğiston   2,200,000

2. Klassni tuzating ​

Bu kodda uçta xato bor. Ularni topib, Çoy 15000 söm turadi ni çop etadigan qilib tuzating.

py
class product:
    def __init__(name, price):
        name = name
        self.price = price

    def label():
        return f"{self.name} {self.price} söm turadi"

tea = product("Çoy", 15000)
print(tea.label())
Yeçim
python
class Product:
    def __init__(self, name, price):
        self.name = name
        self.price = price

    def label(self):
        return f"{self.name} {self.price} söm turadi"

tea = Product("Çoy", 15000)
print(tea.label())
text
Çoy 15000 söm turadi

__init__ va label da self yetişmayotgan edi, name = name esa obyektda heç narsa saqlamadi. Product endi CapWords uslubiga ham mos.

3. Natijani oldindan ayting ​

Işga tuşirmasdan, bu kod nimani çop etişini yozing. Keyin tekşiring.

python
class Counter:
    def __init__(self, start=0):
        self.value = start

a = Counter()
b = Counter(10)
c = a
c.value += 5
a.value += 1
b = Counter(b.value + a.value)

print(a.value, b.value, c.value)
print(a is c, a == b)
Yeçim
text
6 16 6
True False

c - a ning boşqa nomi, şuning uçun ikkala özgariş ham bitta obyektga tegadi: 0 + 5 + 1 = 6. Yangi b 10 + 6 = 16 dan boşlanadi. Standart holatda == aynanlikni soliştiradi, şuning uçun a == b False.

4. Klass loyihalang: kino çiptasi ​

Quyidagi tavsif asosida Ticket klassini loyihalang:

Samarqanddagi kinoteatr çipta sotadi. Har bir çiptada film nomi, "F7" kabi örin va standart qiymati 45,000 söm bölgan narx bor. Har bir çipta dastlab işlatilmagan böladi va faqat bir marta işlatilişi mumkin: use() ni ikkinçi marta çaqiriş ValueError("B2 çiptasi allaqaçon işlatilgan") çaqiradi. summary() Ipak yöli, F7 örin, 45,000 söm, yaroqli kabi qator qaytaradi.

Klassingiz quyidagi kod bilan işlab, pastdagi natijani çop etişi kerak:

py
normal = Ticket("Ipak yöli", "F7")
special = Ticket("Koinot sayohati", "B2", 60000)

special.use()
try:
    special.use()
except ValueError as error:
    print("Xato:", error)

print(normal.summary())
print(special.summary())
text
Xato: B2 çiptasi allaqaçon işlatilgan
Ipak yöli, F7 örin, 45,000 söm, yaroqli
Koinot sayohati, B2 örin, 60,000 söm, işlatilgan
Yeçim
python
class Ticket:
    def __init__(self, movie, seat, price=45000):
        self.movie = movie
        self.seat = seat
        self.price = price
        self.used = False

    def use(self):
        if self.used:
            raise ValueError(f"{self.seat} çiptasi allaqaçon işlatilgan")
        self.used = True

    def summary(self):
        status = "işlatilgan" if self.used else "yaroqli"
        return f"{self.movie}, {self.seat} örin, {self.price:,} söm, {status}"

normal = Ticket("Ipak yöli", "F7")
special = Ticket("Koinot sayohati", "B2", 60000)

special.use()
try:
    special.use()
except ValueError as error:
    print("Xato:", error)

print(normal.summary())
print(special.summary())

U maşqda körsatilgan kutilgan natijani çop etadi.

5. Kontaktlar daftari ​

Contact klassini (name hamda standart qiymati "Toşkent" bölgan city) va kontaktlar röyxatini saqlaydigan ContactBook klassini yozing. ContactBook ga add(contact) va mos kontaktni yoki None ni qaytaradigan find(name) kerak (katta-kiçik harfni eʼtiborsiz qoldiring). Aziza va Farruxni (Buxoro) work daftariga, Dilnozani (Samarqand) family daftariga qöşing. work.find("farrux") ning ismi va şahrini, keyin work.find("Dilnoza") ni, keyin har bir daftardagi kontaktlar sonini çop eting.

Yeçim
python
class Contact:
    def __init__(self, name, city="Toşkent"):
        self.name = name
        self.city = city

class ContactBook:
    def __init__(self):
        self.contacts = []

    def add(self, contact):
        self.contacts.append(contact)

    def find(self, name):
        for contact in self.contacts:
            if contact.name.lower() == name.lower():
                return contact
        return None

work = ContactBook()
family = ContactBook()

work.add(Contact("Aziza"))
work.add(Contact("Farrux", "Buxoro"))
family.add(Contact("Dilnoza", "Samarqand"))

found = work.find("farrux")
print(found.name, found.city)
print(work.find("Dilnoza"))
print(len(work.contacts), len(family.contacts))
text
Farrux Buxoro
None
2 1

self.contacts = [] __init__ da bajariladi, şuning uçun har bir daftar öz röyxatini oladi.

Xulosa ​

  • class Name: (CapWords, docstring bilan) klass aniqlaydi; uni çaqiriş nusxa yaratadi.
  • __init__ avtomatik işga tuşadi va yangi obyektning atributlarini töldiradi.
  • self - metod ustida işlayotgan obyekt: obj.method(x) ClassName.method(obj, x) degani. Maʼlumotni self.attr = value bilan saqlang.
  • vars(), dir(), hasattr() va getattr() obyekt içiga qaraş imkonini beradi.
  • isinstance() klassni tekşiradi. Qiymat beriş obyektni nusxalamaydi, ikkala nom bitta obyektga işora qiladi; standart holatda == is kabi aynanlikni soliştiradi.

Qöşimça manbalar ​