Klasslar va obyektlar

Nimalarni örganasiz
- Klassni qanday yoziş, nomlaş va undan obyektlar yaratiş
__init__nima qiladi va Python uni qaçon işga tuşiradiselfaslida nima vaobj.method()uni siz uçun qanday uzatadi- Har bir obyektga öz atributlarini qanday beriş va ularni
vars(),dir()vagetattr()bilan örganiş isinstance(), aliasing (bitta obyektga bir neçta nom) hamdaisva==öz obyektlaringiz bilan qanday işlaydi
Nega bu muhim
Klasslar bilan boğliq yangi boşlovçilarning köp çalkaşliklari ikki narsaga borib taqaladi: __init__ va self. Ularni tuşunganingizdan keyin OOP ning qolgan qismi ular ustiga quriladi. Haqiqiy xatolarga sabab böladigan bir faktni ham körasiz: ikki özgaruvçi aynan bitta obyektga işora qilişi mumkin.
Eng oddiy klass
Klass class, nom va ikki nuqta bilan boşlanadi, undan keyin çekinişli tana keladi:
class Book:
"""Kutubxonadagi kitob."""
first = Book() # obyekt yaratiş uçun klassni çaqiramiz
second = Book()
print(type(first))
print(first is second)<class '__main__.Book'>
Falseclass Book: ostidagi satr - docstring: klass nimani ifodalaşini aytadigan bitta qator. Har bir Book() çaqirişi yangi, alohida nusxa (instance) yaratadi. Klass nomlari snake_case dagi funksiya va özgaruvçilardan farqli ravişda CapWords uslubida yoziladi (Book, BankAccount). str kabi örnatilgan turlar esa faqat tarixiy sabablarga köra kiçik harf bilan yoziladi.
__init__: yangi obyektni tayyorlaş
Har bir kitobga paydo bölgan paytidanoq sarlavha va muallif beriş uçun __init__ ni yozing ("dunder init", double underscore - ikki pastki çiziq):
class Book:
def __init__(self, title, author):
print(f"Yangi kitob tayyorlanmoqda: {title}")
self.title = title
self.author = author
book = Book("Ipak yöli hikoyalari", "Dilnoza Karimova")
print(book.title)
print(book.author)Yangi kitob tayyorlanmoqda: Ipak yöli hikoyalari
Ipak yöli hikoyalari
Dilnoza Karimova__init__ ni heç qaçon özingiz çaqirmaysiz. Book("Ipak yöli hikoyalari", "Dilnoza Karimova") deb yozganingizda Python yangi, böş Book yaratadi, __init__ ni çaqiradi (şu obyekt self sifatida, argumentlaringiz esa title va author sifatida uzatiladi) va tayyor obyektni qaytaradi. __init__ qiymat qaytarmasligi kerak: u faqat obyektni töldiradi. U köpinça konstruktor (constructor) deb ataladi.
self nima?
self - metod ustida işlayotgan obyekt: __init__ da tayyorlanayotgan yangi obyekt, boşqa har qanday metodda esa metodni çaqirgan obyekt. Python bu obyektni argumentlar röyxatining boşiga siz uçun köçiradi, şuning uçun bu ikki qator bir xil işni bajaradi:

import math
class Book:
def __init__(self, title, pages):
self.title = title
self.pages = pages
def reading_days(self, pages_per_day):
return math.ceil(self.pages / pages_per_day)
book = Book("Python asoslari", 320)
print(book.reading_days(30)) # odatiy usul
print(Book.reading_days(book, 30)) # Python parda ortida qiladigan iş11
11Aynan şuning uçun har bir metodning birinçi parametri self, garçi uni heç qaçon özingiz uzatmasangiz ham. (Bu nom - kelişuv, lekin juda qatʼiy kelişuv.) Metod içida yaratilgan özgaruvçilar lokal va metod tugaşi bilan yöqoladi; self.pages = pages esa qiymatni obyektda saqlaydi, şuning uçun reading_days() undan keyinroq foydalana oladi.
Har bir obyektning öz atributlari bor
self.name = ... bilan saqlangan qiymatlar - nusxa atributlari (instance attributes): ular har bir nusxada alohida böladi. __init__ ularni hisoblab çiqarişi yoki qatʼiy qiymatdan boşlaşi ham mumkin, standart qiymatlar esa har qanday funksiyadagidek işlaydi:
class Product:
"""Dökondagi mahsulot."""
def __init__(self, name, price, discount_percent=0):
self.name = name
self.price = price
self.final_price = price * (100 - discount_percent) // 100 # hisoblangan
self.sold = 0 # qatʼiy boşlanğiç
tea = Product("Kök çoy", 24000, 25)
bread = Product("Non", 5000)
tea.sold += 3 # faqat tea ni özgartiradi
print(tea.final_price, tea.sold, bread.final_price, bread.sold)18000 3 5000 0Parametrlar va argumentlar darsidagi özgaruvçan standart qiymat tuzoği bu yerda ham amal qiladi: def __init__(self, items=[]) yozsangiz, barça obyektlar bitta röyxatdan birgalikda foydalanadi. items=None işlating va röyxatni __init__ içida yarating.
Obyektlarni örganiş
Bir neçta örnatilgan funksiya istalgan obyekt içiga qaraş imkonini beradi, bu xatolarni tuzatişda qulay:
class Product:
def __init__(self, name, price):
self.name = name
self.price = price
tea = Product("Kök çoy", 24000)
print(vars(tea)) # nusxa atributlari luğat sifatida
print(hasattr(tea, "price"), hasattr(tea, "color"))
print(getattr(tea, "color", "rangi yöq")) # nom böyiça öqiş, standart qiymat bilan{'name': 'Kök çoy', 'price': 24000}
True False
rangi yöqdir(tea) barça atribut va metod nomlarini, jumladan Pythonning örnatilgan __...__ nomlarini röyxatlaydi, help(Product) esa klassni docstringi bilan körsatadi.
Obyektni çop etiş
Standart holatda print(book) faqat <__main__.Book object at 0x7f3a9c2b1e50> kabi narsani körsatadi. Hozirça tuşunarli satr qaytaradigan describe() kabi metod yozing; print() ning özini tuzatadigan __str__ va __repr__ Obyektlarni ifodalaş va taqqoslaş darsida körsatiladi.
Aynanlik, aliasing va isinstance()
Qiymat beriş heç qaçon obyektni nusxalamaydi: b = a xuddi röyxatlardagidek aynan bitta obyekt uçun ikkinçi nom yaratadi (funksiya ham obyektning özini oladi).

class BankAccount:
def __init__(self, owner, balance):
self.owner = owner
self.balance = balance
family = BankAccount("Karimovlar oilasi", 1000000)
shared = family # nusxa emas: aynan şu hisob
shared.balance -= 250000 # bitta nom orqali sarflaymiz...
print(family.balance) # ...özgariş ikkinçisida ham körinadi
twin = BankAccount("Karimovlar oilasi", 750000)
print(shared is family, twin is family)
print(twin == family) # maʼlumot bir xil, lekin == standart holatda aynanlikni soliştiradi
print(isinstance(twin, BankAccount), isinstance("twin", BankAccount))750000
True False
False
True Falsea is b "aynan bitta obyektmi?" deb söraydi, a == b esa "qiymatlari tengmi?" deb. Python klassingiz uçun "teng" nimani anglatişini bilmaydi, şuning uçun standart holatda == is kabi işlaydi; __eq__ ni qanday aniqlaş Obyektlarni ifodalaş va taqqoslaş darsida körsatiladi. isinstance(obj, SomeClass) "bu şu klassning nusxasimi?" deb söraydi. Uni type(x) == SomeClass dan afzal köring: u klasslar kortejini qabul qiladi va vorislik bilan işlaydi (Vorislik va super() darsiga qarang).
Özingiz sinab köring
Köproq qahramon yarating va ularga buyumlar bering.
Köp uçraydigan xatolar
1. Metod taʼrifida self ni unutiş
class Book:
def describe():
return "Kitob"
Book().describe()TypeError: Book.describe() takes 0 positional arguments but 1 was givenPython har doim obyektni birinçi argument sifatida uzatadi, lekin describe() heç qanday argument qabul qilmaydi. Tuzatiş: def describe(self):.
2. Atributni saqlaşda self. ni unutiş
class Book:
def __init__(self, title):
title = title # şunçaki lokal özgaruvçi
book = Book("Python asoslari")
print(book.title)AttributeError: 'Book' object has no attribute 'title'self. siz qiymat __init__ tugaşi bilan yöqoladi. Tuzatiş: self.title = title. Xato yozilgan nom ham maslahat bilan AttributeError beradi: book.tittle AttributeError: 'Book' object has no attribute 'tittle'. Did you mean: 'title'? ni çiqaradi.
3. __init__ ni xato yoziş
class Book:
def _init_(self, title): # har tomonda bittadan pastki çiziq
self.title = title
book = Book("Python asoslari")TypeError: Book() takes no argumentsPython faqat har ikki tomonida ikkitadan pastki çiziq bölgan aynan __init__ nomli metodni işga tuşiradi. _init_ - heç qaçon işlamaydigan oddiy metod.
Maşqlar
1. Şaharlar
name, population va country (standart qiymati "Özbekiston") li City klassini yozing. Toşkent (3,000,000), Samarqand (570,000) va Olmaotani (2,200,000, Qozoğiston) yarating va har birini f"{city.name:<10} {city.country:<11} {city.population:>10,}" bilan çop eting.
Yeçim
class City:
def __init__(self, name, population, country="Özbekiston"):
self.name = name
self.population = population
self.country = country
cities = [
City("Toşkent", 3000000),
City("Samarqand", 570000),
City("Olmaota", 2200000, "Qozoğiston"),
]
for city in cities:
print(f"{city.name:<10} {city.country:<11} {city.population:>10,}")Toşkent Özbekiston 3,000,000
Samarqand Özbekiston 570,000
Olmaota Qozoğiston 2,200,0002. Klassni tuzating
Bu kodda uçta xato bor. Ularni topib, Çoy 15000 söm turadi ni çop etadigan qilib tuzating.
class product:
def __init__(name, price):
name = name
self.price = price
def label():
return f"{self.name} {self.price} söm turadi"
tea = product("Çoy", 15000)
print(tea.label())Yeçim
class Product:
def __init__(self, name, price):
self.name = name
self.price = price
def label(self):
return f"{self.name} {self.price} söm turadi"
tea = Product("Çoy", 15000)
print(tea.label())Çoy 15000 söm turadi__init__ va label da self yetişmayotgan edi, name = name esa obyektda heç narsa saqlamadi. Product endi CapWords uslubiga ham mos.
3. Natijani oldindan ayting
Işga tuşirmasdan, bu kod nimani çop etişini yozing. Keyin tekşiring.
class Counter:
def __init__(self, start=0):
self.value = start
a = Counter()
b = Counter(10)
c = a
c.value += 5
a.value += 1
b = Counter(b.value + a.value)
print(a.value, b.value, c.value)
print(a is c, a == b)Yeçim
6 16 6
True Falsec - a ning boşqa nomi, şuning uçun ikkala özgariş ham bitta obyektga tegadi: 0 + 5 + 1 = 6. Yangi b 10 + 6 = 16 dan boşlanadi. Standart holatda == aynanlikni soliştiradi, şuning uçun a == b False.
4. Klass loyihalang: kino çiptasi
Quyidagi tavsif asosida Ticket klassini loyihalang:
Samarqanddagi kinoteatr çipta sotadi. Har bir çiptada film nomi,
"F7"kabi örin va standart qiymati 45,000 söm bölgan narx bor. Har bir çipta dastlab işlatilmagan böladi va faqat bir marta işlatilişi mumkin:use()ni ikkinçi marta çaqirişValueError("B2 çiptasi allaqaçon işlatilgan")çaqiradi.summary()Ipak yöli, F7 örin, 45,000 söm, yaroqlikabi qator qaytaradi.
Klassingiz quyidagi kod bilan işlab, pastdagi natijani çop etişi kerak:
normal = Ticket("Ipak yöli", "F7")
special = Ticket("Koinot sayohati", "B2", 60000)
special.use()
try:
special.use()
except ValueError as error:
print("Xato:", error)
print(normal.summary())
print(special.summary())Xato: B2 çiptasi allaqaçon işlatilgan
Ipak yöli, F7 örin, 45,000 söm, yaroqli
Koinot sayohati, B2 örin, 60,000 söm, işlatilganYeçim
class Ticket:
def __init__(self, movie, seat, price=45000):
self.movie = movie
self.seat = seat
self.price = price
self.used = False
def use(self):
if self.used:
raise ValueError(f"{self.seat} çiptasi allaqaçon işlatilgan")
self.used = True
def summary(self):
status = "işlatilgan" if self.used else "yaroqli"
return f"{self.movie}, {self.seat} örin, {self.price:,} söm, {status}"
normal = Ticket("Ipak yöli", "F7")
special = Ticket("Koinot sayohati", "B2", 60000)
special.use()
try:
special.use()
except ValueError as error:
print("Xato:", error)
print(normal.summary())
print(special.summary())U maşqda körsatilgan kutilgan natijani çop etadi.
5. Kontaktlar daftari
Contact klassini (name hamda standart qiymati "Toşkent" bölgan city) va kontaktlar röyxatini saqlaydigan ContactBook klassini yozing. ContactBook ga add(contact) va mos kontaktni yoki None ni qaytaradigan find(name) kerak (katta-kiçik harfni eʼtiborsiz qoldiring). Aziza va Farruxni (Buxoro) work daftariga, Dilnozani (Samarqand) family daftariga qöşing. work.find("farrux") ning ismi va şahrini, keyin work.find("Dilnoza") ni, keyin har bir daftardagi kontaktlar sonini çop eting.
Yeçim
class Contact:
def __init__(self, name, city="Toşkent"):
self.name = name
self.city = city
class ContactBook:
def __init__(self):
self.contacts = []
def add(self, contact):
self.contacts.append(contact)
def find(self, name):
for contact in self.contacts:
if contact.name.lower() == name.lower():
return contact
return None
work = ContactBook()
family = ContactBook()
work.add(Contact("Aziza"))
work.add(Contact("Farrux", "Buxoro"))
family.add(Contact("Dilnoza", "Samarqand"))
found = work.find("farrux")
print(found.name, found.city)
print(work.find("Dilnoza"))
print(len(work.contacts), len(family.contacts))Farrux Buxoro
None
2 1self.contacts = [] __init__ da bajariladi, şuning uçun har bir daftar öz röyxatini oladi.
Xulosa
class Name:(CapWords, docstring bilan) klass aniqlaydi; uni çaqiriş nusxa yaratadi.__init__avtomatik işga tuşadi va yangi obyektning atributlarini töldiradi.self- metod ustida işlayotgan obyekt:obj.method(x)ClassName.method(obj, x)degani. Maʼlumotniself.attr = valuebilan saqlang.vars(),dir(),hasattr()vagetattr()obyekt içiga qaraş imkonini beradi.isinstance()klassni tekşiradi. Qiymat beriş obyektni nusxalamaydi, ikkala nom bitta obyektga işora qiladi; standart holatda==iskabi aynanlikni soliştiradi.