Skip to content

Özgaruvçilar ​

Rasm: Özgaruvçilar

Nimalarni örganasiz

  • = bilan özgaruvçi yaratiş va undan keyinroq foydalaniş
  • Özgaruvçiga qayta qiymat berganingizda nima böladi
  • Özgaruvçilarni nomlaş qoidalari va kelişuvlari
  • Bir neçta özgaruvçiga birdaniga qiymat beriş va ikki qiymat örnini almaştiriş
  • type() bilan qiymat turini tekşiriş

Nega bu muhim ​

Dasturlar maʼlumot bilan işlaydi: foydalanuvçi ismi, narx, oçko, bugungi harorat. Özgaruvçi (variable) qiymatga nom beradi, şunda undan foydalaniş, uni özgartiriş va boşqa qiymatlar bilan birlaştiriş mumkin böladi. Bundan keyin yozadigan deyarli har bir kod qatoringizda özgaruvçilar böladi.

Özgaruvçi yaratiş ​

Nom, teng belgisi va qiymat yozing:

python
city = "Samarqand"
population = 580000

print(city)
print(population)
text
Samarqand
580000

= - qiymat beriş operatori. U matematikadagi "teng" degan maʼnoni bildirmaydi. Uni "bu nom şu qiymatni körsatsin" deb öqing:

city = "Samarqand" → "city Samarqand degan matnni körsatsin"

Python avval öng tomondagi qiymatni hisoblaydi, keyin çap tomondagi nomni unga biriktiradi:

python
price = 12000
quantity = 3
total = price * quantity   # avval öng tomon hisoblanadi: 36000

print("Jami:", total)

Qayta qiymat beriş: özgaruvçilar özgarişi mumkin ​

Özgaruvçini istalgan vaqtda yangi qiymatga yönaltiriş mumkin. Eski qiymat unutiladi:

python
score = 10
print(score)

score = 25
print(score)
text
10
25

Juda köp uçraydigan usul - özgaruvçini uning joriy qiymatidan foydalanib yangilaş:

python
steps = 1000
steps = steps + 500    # joriy qiymatni olamiz, 500 qöşamiz va qayta saqlaymiz
print(steps)
text
1500

Bu şunçalik köp uçraydiki, Pythonda buning uçun qisqa yozuv bor: +=. Boşqa operatorlar uçun ham mos qisqa yozuvlar mavjud:

python
steps = 1000
steps += 500    # xuddi şu: steps = steps + 500
steps -= 200    # xuddi şu: steps = steps - 200
steps *= 2      # xuddi şu: steps = steps * 2
print(steps)
text
2600

Nomlar quti emas, yorliq ​

Diagramma: Nomlar quti emas, yorliq

Özgaruvçilarni köpinça "qiymat saqlaydigan qutilar" deb taʼriflaşadi. Python uçun esa qiymatga yopiştirilgan nom yorliği töğriroq tasavvur. Ikki nom bitta qiymatga yopiştirilgan bölişi mumkin:

python
a = "salom"
b = a        # endi b ham a körsatayotgan qiymatni körsatadi
a = "xayr"   # a yorliğini yangi qiymatga köçiramiz; b özgarmaydi

print(a)
print(b)
text
xayr
salom

b = a nomlar orasida boğlaniş yaratmaydi. U b ni aynan şu paytda a körsatib turgan qiymatga yönaltiradi. Keyinroq a ni köçirsangiz, b köçmaydi.

Bu tasavvur joyida özgartiriladigan röyxatlarni örganganingizda muhim böladi.

Nomlaş qoidalari ​

Python bu qoidalarga amal qilişni talab qiladi:

  1. Nomlarda harflar, raqamlar va pastki çiziq (_) böliş mumkin.
  2. Nom raqam bilan boşlanişi mumkin emas.
  3. Böş joy yoki -, !, @ kabi belgilar bölmasligi kerak.
  4. Nomlar katta-kiçik harfni farqlaydi: age, Age va AGE - uçta har xil özgaruvçi.
  5. Pythonning kalit sözlarini, yaʼni if, for, class, True va None kabi maxsus maʼnoli sözlarni işlatib bölmaydi.
NomTöğrimi?Nega
user_name
total2Birinçi belgidan keyin raqamlar böliş mumkin
_hiddenBoşida pastki çiziq bölişi mumkin
2nd_placeRaqam bilan boşlanadi
user-name- ayiriş belgisi
first nameBöş joy bor
classKalit söz

Barça kalit sözlarni köriş uçun import keyword va print(keyword.kwlist) ni işga tuşiring.

Nomlaş kelişuvlari ​

Python bularni majburlamaydi, lekin har bir Python dasturçisi ularga amal qiladi (Izohlar va kod uslubi ga qarang):

  • snake_case dan foydalaning: pastki çiziq bilan birlaştirilgan kiçik harfli sözlar, masalan, monthly_salary.
  • Tuşunarli nomlar tanlang: temperature_c nomi t dan yaxşiroq. i yoki x kabi qisqa nomlar juda kiçik va aniq holatlar uçun maqul.
  • Konstantalar, yaʼni özgartirmoqçi bölmagan qiymatlaringiz uçun UPPER_CASE dan foydalaning: MAX_ATTEMPTS = 3.
  • print, input, list, str, sum yoki type kabi örnatilgan funksiyalar nomlarini özgaruvçi nomi sifatida işlatmang (Köp uçraydigan xatolar ga qarang).
python
MAX_ATTEMPTS = 3
attempts_left = MAX_ATTEMPTS
attempts_left -= 1
print("Qolgan urinişlar:", attempts_left)

Bir neçta özgaruvçi birdaniga ​

Bitta qatorda bir neçta nomga qiymat beriş mumkin, qiymatlar çapdan öngga mos keladi:

python
name, age, city = "Dilnoza", 22, "Buxoro"
print(name, age, city)

Bu ikki qiymat örnini almaştirişning qulay usulini beradi, vaqtinçalik özgaruvçi kerak emas:

python
left = "çoy"
right = "qahva"

left, right = right, left

print(left, right)
text
qahva çoy

Python biror narsaga qiymat berişdan oldin butun öng tomonni hisoblaydi (right, left → "qahva", "çoy"). Şuning uçun almaştiriş işlaydi.

Bir neçta nomga bir xil qiymat berişingiz ham mumkin:

python
x = y = 0
print(x, y)

Har bir qiymatning turi bor ​

Qiymatlar har xil turlarda böladi: butun sonlar, önlik sonlar, matn va boşqalar. Örnatilgan type() funksiyasi qaysi tur ekanini aytadi:

python
print(type(42))
print(type(3.14))
print(type("salom"))
print(type(True))
text
<class 'int'>
<class 'float'>
<class 'str'>
<class 'bool'>
TurNomiMisol
intbutun son (integer)42, -7, 0
floatönlik son (float)3.14, -0.5, 2.0
strsatr (string), yaʼni matn"salom", '42'
boolmantiqiy qiymat (boolean): rost/yolğonTrue, False
NoneType"qiymat yöq"None (bu turning yagona qiymati)

None "hali heç narsa yöq" degani. Özgaruvçi qiymati maʼlum bölişidan oldin mavjud bölişi kerak bölganda undan foydalaning:

python
best_score = None
print(best_score)
print(type(best_score))
text
None
<class 'NoneType'>

None - 0 ham, böş satr ham emas. U "nomaʼlum" yoki "hali berilmagan" degan alohida qiymat. Uni funksiyalar va if operatorlarida yana uçratasiz.

Pythonda özgaruvçining qatʼiy turi yöq. Tur qiymatga tegişli. Bitta nom hozir sonni, keyinroq esa satrni körsatişi mumkin:

python
thing = 5
print(type(thing))
thing = "beş"
print(type(thing))

Bu moslanuvçanlik qulay, lekin bitta nomni har xil maʼlumotlar uçun qayta işlatiş kodni çalkaş qiladi. Har bir özgaruvçiga bitta maʼno bering.

Keyingi darslarda sonlar, satrlar va mantiqiy qiymatlar batafsil körib çiqiladi.

Özingiz sinab köring ​

Qiymatlarni özgartiring, discount özgaruvçisini qöşing va yakuniy narxni çiqaring.

Köp uçraydigan xatolar ​

1. Özgaruvçini yaratişdan oldin işlatiş (yoki notöğri yoziş) ​

py
total_price = 500
print(total_prise)
text
NameError: name 'total_prise' is not defined. Did you mean: 'total_price'?

Python yuqoridan pastga öqiydi, şuning uçun özgaruvçiga u işlatilişidan oldin qiymat berilişi va u aynan bir xil yozilişi kerak.

2. Notöğri nomlar ​

py
2nd_place = "Bekzod"
text
SyntaxError: invalid decimal literal

Xabar tuşunarsiz ("son notöğri yozilgan"), lekin sababi - nomning raqam bilan boşlanişi. Tuzatiş: second_place.

3. Tomonlarni adaştiriş ​

py
5 = x
text
SyntaxError: cannot assign to literal here. Maybe you meant '==' instead of '='?

Nom çap tomonda, qiymat öng tomonda turadi: x = 5.

4. Örnatilgan funksiyani yaşirib qöyiş ​

py
print = "Salom"
print("Salom")
text
TypeError: 'str' object is not callable

print = "Salom" dan keyin print nomi funksiya örniga satrni körsatadi. Xabar ham "satr obyektini çaqirib bölmaydi" deydi. Tuzatiş: boşqa nom tanlang, masalan, message. REPL da print ni qaytariş uçun Pythonni qayta işga tuşiring.

Maşqlar ​

1. Qiymatlarni kuzating ​

Işga tuşirmasdan, bu kod nima çiqarişini yozib qöying. Keyin işga tuşirib, tekşiring.

python
a = 4
b = a * 2
a = 10
b += a
print(a, b)
Yeçim
text
10 18

b 8 ga teng böladi (4 × 2). Keyin a 10 ga özgaradi, bu b ga taʼsir qilmaydi. Keyin b += a b ni 8 + 10 = 18 ga teng qiladi.

2. Şaxsiy maʼlumotlar ​

Ismingiz, tuğilgan yilingiz va şahringiz uçun özgaruvçilar yarating. Uçalasini işlatib, bitta gap çiqaring, masalan, Aziza 2004 yilda tuğilgan va Toşkent şahrida yaşaydi.

Yeçim
python
first_name = "Aziza"
birth_year = 2004
city = "Toşkent"

print(first_name, birth_year, "yilda tuğilgan va", city, "şahrida yaşaydi")

3. Almaştiriş ​

morning va evening qiymatlarini almaştiring, şunda dastur alohida qatorlarda evening: qahva va morning: çoy ni çiqarsin. Satrlarni qaytadan yozmang.

python
morning = "qahva"
evening = "çoy"
# kodingiz şu yerda
Yeçim
python
morning = "qahva"
evening = "çoy"

morning, evening = evening, morning

print("evening:", evening)
print("morning:", morning)

4. Nomlarni tuzating ​

Bu kod işlamaydi. Har bir nomni u işlaydigan va kelişuvlarga mos keladigan qilib tuzating. Çiqaradigan natijasini özgartirmang.

py
1st-item = "ruçka"
Item Price = 3000
class = 2
print(1st-item, Item Price * class)
Yeçim
python
first_item = "ruçka"
item_price = 3000
quantity = 2
print(first_item, item_price * quantity)
  • 1st-item raqam bilan boşlanadi va unda - bor.
  • Item Price da böş joy va katta harflar bor.
  • class - kalit söz.

5. Jamğarma hisobi ​

savings = 0 dan boşlang. Alohida qatorlarda faqat += va -= dan foydalanib, quyidagi hodisalarni qayd eting va har biridan keyin savings ni çiqaring:

  1. Siz 200 000 söm olasiz.
  2. Siz 45 000 söm sarflaysiz.
  3. Siz 150 000 söm olasiz.
  4. Siz 80 000 söm sarflaysiz.

Yakuniy qoldiq 225000 bölişi kerak.

Yeçim
python
savings = 0

savings += 200000
print("Daromaddan keyin:", savings)

savings -= 45000
print("Xarajatdan keyin:", savings)

savings += 150000
print("Daromaddan keyin:", savings)

savings -= 80000
print("Xarajatdan keyin:", savings)

Har bir qadamdan keyin natijani çiqariş - xatolarni osongina köriş imkonini beradigan oddiy odat.

Xulosa ​

  • name = value özgaruvçi yaratadi yoki uni yangilaydi. Avval öng tomon hisoblanadi.
  • Qayta qiymat beriş eski qiymatni almaştiradi. +=, -= va *= özgaruvçini uning joriy qiymatidan foydalanib yangilaydi.
  • Nomlar - qiymatlarning yorliqlari. b = a b ni şu paytda a körsatib turgan qiymatga yönaltiradi. U ikki nomni bir-biriga boğlamaydi.
  • Nomlarda harflar, raqamlar va _ böladi, ular raqam bilan boşlanmaydi, katta-kiçik harfni farqlaydi va kalit söz bölolmaydi. snake_case dan foydalaning.
  • a, b = b, a ikki qiymat örnini almaştiradi. type(value) qiymat turini körsatadi.

Qöşimça manbalar ​