Skip to content

Kiritiş va turlarni özgartiriş ​

Rasm: Kiritiş va turlarni özgartiriş

Nimalarni örganasiz

  • input() yordamida foydalanuvçidan qanday maʼlumot söraş
  • Nega input() doim satr qaytaradi
  • int(), float() va str() bilan qiymatlarni qanday özgartiriş
  • Özgartiriş muvaffaqiyatsiz bölsa nima böladi, jumladan 12,5 kabi önlik vergul bilan
  • Matnli javoblarni qanday tozalaş va kiçik interaktiv dasturlarni qanday yaratiş

Nega bu muhim ​

Hozirgaça dasturlaringizdagi har bir qiymat töğridan-töğri kodga yozilgan edi. Haqiqiy dasturlar esa foydalanuvçilarga javob beradi: kalkulyatorga sonlar, viktorinaga javoblar, röyxatdan ötiş formasiga ism kerak. input() dasturingizga söraş imkonini beradi, turlarni özgartiriş esa javoblarni hisob-kitob qiliş mumkin bölgan maʼlumotga aylantiradi.

Kiritişni söraş ​

input() xabarni (taklif matni, prompt) körsatadi, foydalanuvçi nimadir yozib, Enter ni bosişini kutadi va yozilgan narsani qaytaradi:

python
name = input("Ismingiz nima? ")
print(f"Tanişganimdan xursandman, {name}!")
text
Ismingiz nima? Aziza
Tanişganimdan xursandman, Aziza!

Taklif matnini böş joy bilan tugating, şunda foydalanuvçi yozgan matn savolingizga yopişib qolmaydi.

Bu saytda input() ni işga tuşiriş

Brauzerdagi muharrirlarda input() terminaldagi kabi işlaydi. Dastur töxtaydi, savol natijada körinadi, siz javobni öşa yerga yozib, Enter ni bosasiz.

input() doim satr qaytaradi ​

Foydalanuvçi son yozsa ham, siz matn olasiz:

python
age = input("Neça yoşdasiz? ")
print(type(age))
text
Neça yoşdasiz? 20
<class 'str'>

Matematik amal bajarmoqçi bölganingizda bu darhol muammoga aylanadi:

py
age = input("Neça yoşdasiz? ")
print(age + 1)
text
TypeError: can only concatenate str (not "int") to str

Baʼzan esa bundan ham yomoni böladi: xato çiqmaydi, faqat javob notöğri böladi:

python
a = "5"
b = "3"
print(a + b)   # 8 emas, "53"

Yeçim - satrni songa özgartiriş (quyidagi Turlarni özgartiriş bölimiga qarang).

Matnli javoblarni tozalaş: .strip() ​

Foydalanuvçilar javobning oldiga yoki oxiriga köpinça ortiqça böş joy qöyib yuboradi. Siz uni körmaysiz, Python esa köradi va javob endi mos kelmaydi:

python
city = input("Şahar: ")      # foydalanuvçi "  Samarqand " deb yozadi
print(city == "Samarqand")

city = city.strip()
print(city == "Samarqand")
text
Şahar:   Samarqand 
False
True

Matnli javoblar uçun darhol .strip() ni çaqiriş, katta-kiçik harf muhim bölmasa esa .lower() yoki .title() ni ham ulab qöyiş yaxşi odat:

python
city = input("Şahar: ").strip().title()   # foydalanuvçi "  samarqand " deb yozadi
print(f"{city}ga xuş kelibsiz!")
text
Şahar:   samarqand 
Samarqandga xuş kelibsiz!

Turlarni özgartiriş ​

FunksiyaNimaga özgartiradiMisolNatija
int()butun sonint("42")42
float()önlik sonfloat("3.5")3.5
str()satrstr(42)"42"
python
age_text = "20"
age = int(age_text)

print(age + 1)
print(type(age))
text
21
<class 'int'>

Odatda qiymat darhol özgartiriladi, buning uçun input() ni int() yoki float() içiga olasiz:

python
age = int(input("Neça yoşdasiz? "))
print(f"Keyingi yil {age + 1} yoşga tölasiz.")

Python avval içkaridagi qismni bajaradi: input() satr qaytaradi, keyin int() uni özgartiradi.

int() va float() ​

Doim butun bölgan narsalar (yoş, miqdor, yil) uçun int() dan, önlik qismi bölişi mumkin bölgan narsalar (narx, vazn, harorat) uçun esa float() dan foydalaning:

python
weight = float(input("Vazn, kg: "))
height = float(input("Böy, metr: "))

bmi = weight / height ** 2
print(f"TVI: {bmi:.1f}")

Boşqa özgartirişlar ​

python
print(int(3.99))       # float → int önlik qismni qirqib taşlaydi (yumaloqlamaydi)
print(round(3.99))     # yumaloqlaş kerak bölsa, round() dan foydalaning
print(float(7))        # int → float
print(int("  42  "))   # atrofdagi böş joylar muammo emas
print(int("-15"))      # minus belgisi muammo emas
print(str(3.5) + "kg") # son → satr, matn bilan birlaştiriş uçun
text
3
4
7.0
42
-15
3.5kg

Özgartiriş muvaffaqiyatsiz bölganda ​

Agar matn kerakli turdagi songa öxşamasa, Python ValueError beradi:

py
int("yigirma")
text
ValueError: invalid literal for int() with base 10: 'yigirma'

Xabar "int() uçun 10 lik asosda notöğri literal" deydi. Baʼzi holatlar yangi boşlovçilarni hayron qoldiradi:

IfodaNatija
int("3.5")ValueError: int() matndagi önlik nuqtani qabul qilmaydi
int(float("3.5"))3: avval float ga, keyin int ga özgartiring
int("")ValueError: foydalanuvçi şunçaki Enter ni bosgan
int("1,000")ValueError: vergullarga ruxsat yöq
float("1e3")1000.0: ilmiy yozuv qabul qilinadi
float("12,5")ValueError: önlik ajratgiç nuqta bölişi kerak

Oxirgi qator Özbekiston va Yevropaning köp qismida muhim: u yerda odamlar önlik sonlarni köpinça vergul bilan yozadi. float() ning xato xabari int() nikidan biroz boşqaça:

py
float("12,5")
text
ValueError: could not convert string to float: '12,5'

Foydalanuvçilaringiz vergul yozişi mumkin bölsa, özgartirişdan oldin uni almaştiring:

python
weight_text = "12,5"
weight = float(weight_text.replace(",", "."))
print(weight)
text
12.5

Hozirça foydalanuvçilar töğri son yozadi deb hisoblang. Istisnolarni qayta işlaş darsida bu xatolarni uşlaşni va qayta söraşni örganasiz.

Hammasini birlaştiramiz ​

Kiçik, töliq interaktiv dastur:

python
print("=== Çoy puli kalkulyatori ===")

bill = float(input("Hisob summasi: "))
tip_percent = int(input("Çoy puli foizi: "))
people = int(input("Odamlar soni: "))

tip = bill * tip_percent / 100
total = bill + tip
per_person = total / people

print(f"Çoy puli:   {tip:,.2f}")
print(f"Jami:       {total:,.2f}")
print(f"Bir kişiga: {per_person:,.2f}")

Uni 150000, 10 va 4 qiymatlari bilan işga tuşiring:

text
=== Çoy puli kalkulyatori ===
Hisob summasi: 150000
Çoy puli foizi: 10
Odamlar soni: 4
Çoy puli:   15,000.00
Jami:       165,000.00
Bir kişiga: 41,250.00

Bu dasturning tuzilişi juda keng tarqalgan: kiritiş → özgartiriş → hisoblaş → natija.

Özingiz sinab köring ​

Dasturni işga tuşiring va u söraganda ikkita son yozing.

Köp uçraydigan xatolar ​

1. Kiritilgan qiymatni özgartirmasdan hisoblaş ​

python
price = input("Narx: ")   # foydalanuvçi 50 deb yozadi
print(price * 2)
text
Narx: 50
5050

Xato yöq, şunçaki notöğri javob: satrni 2 ga köpaytiriş satrni takrorlaydi. Tuzatiş: qiymatni öqiyotganda özgartiring: price = float(input("Narx: ")).

2. Önlik kiritiş uçun int() dan foydalaniş ​

py
price = int(input("Narx: "))   # foydalanuvçi 12.5 deb yozadi
text
ValueError: invalid literal for int() with base 10: '12.5'

Tuzatiş: qiymatning önlik qismi bölişi mumkin bölsa, float() dan foydalaning.

3. Önlik vergul yoziş ​

py
weight = float(input("Vazn (kg): "))   # foydalanuvçi 12,5 deb yozadi
text
ValueError: could not convert string to float: '12,5'

Tuzatiş: foydalanuvçilarga nuqta yozişni ayting yoki ikkalasini ham qabul qiling: float(input("Vazn (kg): ").replace(",", ".")).

4. Taklif matnida böş joyni unutiş ​

python
name = input("Ism:")   # foydalanuvçi Aziza deb yozadi
text
Ism:Aziza

Yozilgan matn taklif matniga yopişib qoladi. Tuzatiş: taklif matnini böş joy bilan tugating: input("Ism: ").

Maşqlar ​

1. Aks-sado ​

Foydalanuvçidan sevimli taomini söring va <taom> juda mazali! ni çiqaring, taom nomi katta harflarda bölsin.

Yeçim
python
food = input("Sevimli taomingiz? ")
print(f"{food.upper()} juda mazali!")

2. Tuğilgan yil ​

Foydalanuvçidan yoşini söring va u tuğilgan yilni çiqaring. Joriy yil 2026 va uning bu yilgi tuğilgan kuni allaqaçon ötgan deb hisoblang.

Yeçim
python
age = int(input("Yoşingiz: "))
print(f"Siz {2026 - age}-yilda tuğilgansiz.")

3. Birlik özgartirgiç ​

Kilometrdagi masofani söring (unda önlik qism bölişi mumkin) va uni 2 xonali qilib milda çiqaring. 1 km = 0.621371 mil.

Yeçim
python
km = float(input("Kilometr: "))
miles = km * 0.621371
print(f"{km} km = {miles:.2f} mil")

4. Natijani taxmin qiling ​

Işga tuşirmasdan ayting: har bir qator nima çiqaradi? Ulardan biri xato beradi: qaysi biri va nega?

py
print(int("8") + 2)
print("8" + str(2))
print(int(9.9))
print(float("2") * 3)
print(int("9.9"))
Yeçim
  1. 10
  2. 82: satrlar birlaştiriladi
  3. 9: int() önlik qismni qirqib taşlaydi
  4. 6.0
  5. ValueError: int() önlik nuqtali satrni özgartira olmaydi. Uning örniga int(float("9.9")) dan foydalaning.

5. Qança vaqt qoldi ​

Daqiqalar sonini (butun son) söring va uni kun, soat va daqiqa qilib çiqaring, masalan, 1565 uçun 1 kun, 2 soat, 5 daqiqa.

Yeçim
python
total = int(input("Daqiqalar: "))

days = total // (24 * 60)
remaining = total % (24 * 60)
hours = remaining // 60
minutes = remaining % 60

print(f"{days} kun, {hours} soat, {minutes} daqiqa")

Bu yerda input, int, //, % va f-satrlar birga işlatilgan. Keyingi bölimda if yordamida "0 kun" kabi keraksiz qismlarni yaşirişni örganasiz.

Xulosa ​

  • input("prompt ") foydalanuvçini kutadi va u yozgan narsani satr sifatida qaytaradi.
  • int(), float() va str() bilan özgartiring. Darhol özgartiring: int(input(...)).
  • int(3.9) önlik qismni qirqib taşlaydi. Yumaloqlaş uçun round() dan foydalaning.
  • int("3.5"), int("abc") yoki float("12,5") kabi notöğri matn ValueError beradi. Önlik vergul uçun .replace(",", "."), matnli javoblar uçun esa .strip() dan foydalaning.
  • Keng tarqalgan dastur tuzilişi: kiritiş → özgartiriş → hisoblaş → natija.

Qöşimça manbalar ​