Satr metodlari va kesimlar

Nimalarni örganasiz
- Kesiş yordamida satr qismlarini qanday oliş:
text[start:stop:step] - Metod nima va uni qanday çaqiriş
- Eng foydali satr metodlari: harflar kattaligi, böş joylarni olib taşlaş, almaştiriş, qidiriş, bölaklarga ajratiş va birlaştiriş
- Nega metodlar eski satrni özgartirmay, yangi satr qaytaradi
- Bir neçta metodni ketma-ket qanday ulaş
Nega bu muhim
Real hayotdagi matn tartibsiz böladi. Foydalanuvçilar ortiqça böş joylar va ğalati katta harflar bilan " aziza@EXAMPLE.com " deb yozadi, fayl nomlaridan kengaytmani ajratib oliş kerak böladi, sanalar esa "15/09/2026" körinişida keladi. Kesiş va satr metodlari - matnni tozalaş va kerakli qismlarni ajratib oliş uçun kundalik vositalar.
Kesiş: satrning bir qismini oliş

Oldingi darsda text[i] bitta belgini olgan edi. Kesim (slice) esa belgilar oraliğini oladi:
text[start:stop]U start dan boşlanadi va stop gaça, lekin stop ning özini qöşmasdan davom etadi.
Indekslarni belgilar orasida turgan deb tasavvur qiliş foydali. Şunda word[0:3] - 0 va 3 örinlar orasidagi hamma narsa.
word = "Python"
print(word[0:3]) # 0, 1, 2 belgilar
print(word[2:5]) # 2, 3, 4 belgilarPyt
thostart yoki stop ni tuşirib qoldiriş
startni yozmasangiz, kesim boşidan boşlanadi.stopni yozmasangiz, kesim oxirigaça boradi.
word = "Python"
print(word[:2]) # birinçi 2 ta belgi
print(word[2:]) # 2-indeksdan boşlab hamma narsa
print(word[-3:]) # oxirgi 3 ta belgi
print(word[:]) # butun satrPy
thon
hon
PythonQulay andoza: text[:n] - birinçi n ta belgi, text[-n:] esa oxirgi n ta belgi.
Qadam
Ixtiyoriy uçinçi son - qadam (step), yaʼni har safar qança siljiş kerakligi:
digits = "0123456789"
print(digits[::2]) # har 2-belgi
print(digits[1::2]) # 1-indeksdan boşlab har 2-belgi
print(digits[::-1]) # -1 qadam orqaga yuradi: teskari tartib!02468
13579
9876543210text[::-1] - Pythonda satrni teskari aylantirişning standart usuli.
Kesimlar heç qaçon IndexError bermaydi
Oxiridan narigi indeks xato beradi, kesiş esa şunçaki oxirida töxtaydi:
word = "non"
print(word[1:100])
print(word[5:10])on(Ikkinçi qator böş satr çiqaradi.)
Metod nima?
Metod (method) - qiymatga tegişli funksiya. Uni qiymatdan keyin nuqta qöyib çaqirasiz:
value.method_name(arguments)name = "aziza"
print(name.upper())
print(name.capitalize())AZIZA
AzizaAllaqaçon biladigan funksiyalaringiz bilan soliştiring: len(name) - satrni argument sifatida oladigan oddiy funksiya, name.upper() esa satrning özida çaqiriladigan metod.
Metodlar yangi satr qaytaradi
Satrlar özgarmas (Satrlar darsiga qarang), şuning uçun satr metodlari aslini heç qaçon özgartirmaydi. Ular yangi satr qaytaradi:
name = "aziza"
name.upper() # "AZIZA" ni yaratadi... va taşlab yuboradi
print(name) # hali ham "aziza"
name = name.upper() # natijani saqlaş uçun uni özgaruvçiga bering
print(name)aziza
AZIZABu yangi boşlovçilarning eng köp uçraydigan xatolaridan biri, şuning uçun eslab qoling: natijani saqlab qolmoqçi bölsangiz, uni özgaruvçiga bering.
Harflar kattaligini özgartiriş
| Metod | "salom DUNYO" uçun natija |
|---|---|
.upper() | "SALOM DUNYO" |
.lower() | "salom dunyo" |
.title() | "Salom Dunyo" |
.capitalize() | "Salom dunyo" |
.swapcase() | "SALOM dunyo" |
.lower() ayniqsa matnni katta-kiçik harflarga qaramasdan soliştiriş uçun foydali:
answer = "HA"
print(answer.lower() == "ha")True(== ikki qiymat tengligini tekşiradi. Uni keyingi bölimda töliq örganasiz.)
.title() sözlarni "tuşunmaydi"
.title() harf bölmagan har qanday belgidan, jumladan apostrof yoki özbekça ʻ dan keyingi har bir harfni katta qiladi:
print("don't stop".title())
print("oʻzbekiston".title())Don'T Stop
OʻZbekistonBitta ism yoki gap uçun köpinça .capitalize() xavfsizroq.
Ortiqça böş joylarni olib taşlaş: strip
Foydalanuvçi kiritgan matn atrofida köpinça böş joylar yoki yangi qator belgilari böladi. .strip() böş joy belgilarini ikkala uçidan olib taşlaydi, lekin örtasidagilarini qoldiradi:
raw = " Toşkent \n"
print("[" + raw.strip() + "]")
print("[" + raw.lstrip() + "]") # faqat çap tomondan
print("[" + raw.rstrip() + "]") # faqat öng tomondan[Toşkent]
[Toşkent
]
[ Toşkent]Maʼlum belgilarni ham olib taşlaş mumkin: "***çegirma***".strip("*") "çegirma" ni beradi.
Boşlanğiç yoki oxirgi bölakni olib taşlaş
.strip(".txt") ".txt" matnini olib taşlamaydi. U ikkala uçdan ., t va x belgilaridan istalganini olib taşlaydi, şuning uçun "test.txt".strip(".txt") "es" beradi. Boşidan yoki oxiridan aniq bir bölakni olib taşlaş uçun .removeprefix() yoki .removesuffix() dan foydalaning. Bölak bölmasa, ular satrni özgartirmaydi:
photo = "IMG_2026.jpg"
print(photo.removeprefix("IMG_"))
print(photo.removesuffix(".jpg"))
print(photo.removesuffix(".png"))2026.jpg
IMG_2026
IMG_2026.jpgMatnni almaştiriş
.replace(old, new) har bir uçraşni almaştiradi:
date = "15/09/2026"
print(date.replace("/", "-"))
sentence = "Men çoyni yaxşi köraman. Çoy juda zör."
print(sentence.replace("çoy", "qahva")) # katta-kiçik harfni farqlaydi!15-09-2026
Men qahvani yaxşi köraman. Çoy juda zör.Qidiriş
text = "olma pirog va olma şarbati"
print(text.count("olma")) # neça marta uçraydi
print(text.find("pirog")) # birinçi mos kelişning indeksi
print(text.find("nok")) # -1 topilmadi degani
print(text.startswith("olma"))
print(text.endswith("şarbati"))2
5
-1
True
True- Matn topilmasa,
.find()-1qaytaradi. .index()ham xuddi şu işni bajaradi, lekin matn topilmasaValueErrorberadi.- Agar faqat ha yoki yöq javobi kerak bölsa,
"pirog" in textsoddaroq.
Bölaklarga ajratiş va birlaştiriş
.split() satrni bölaklardan iborat röyxatga (list) ajratadi. Argumentsiz çaqirilsa, istalgan böş joy belgilari böyiça ajratadi:
sentence = "Python haqiqatan juda qiziq"
words = sentence.split()
print(words)
print(len(words))['Python', 'haqiqatan', 'juda', 'qiziq']
4Boşqa belgi böyiça ajratiş uçun unga ajratgiç bering:
date = "15/09/2026"
parts = date.split("/")
print(parts)
print(parts[2]) # yil['15', '09', '2026']
2026Ikkinçi argument maxsplit ni bering: Python şunça marta ajratgandan keyin töxtaydi, qolgan qism esa bitta bölak bölib qoladi:
line = "Toşkent: poytaxt: 3 million"
print(line.split(":", 1))['Toşkent', ' poytaxt: 3 million']Kvadrat qavsli natija - röyxat. Röyxatlarni Kolleksiyalar bölimida örganasiz. Hozirça undan elementlarni xuddi satrdagi belgilar kabi indeks bilan oliş mumkinligini biling.
.join() buning teskarisini bajaradi: u bölaklarni bir-biriga yopiştiradi va ular orasiga özi çaqirilgan satrni qöyadi:
parts = ["15", "09", "2026"]
print("-".join(parts))
print(" | ".join(["çoy", "qahva", "şarbat"]))15-09-2026
çoy | qahva | şarbatAvval ajratib, keyin birlaştiriş - böş joylarni tartibga keltirişning qulay usuli:
messy = "juda köp böş joy"
print(" ".join(messy.split()))juda köp böş joyIçida nima borligini tekşiriş
Bu metodlar True yoki False qaytaradi:
| Metod | Qaçon True… | "2026" | "abc" | "abc1" |
|---|---|---|---|---|
.isdigit() | barça belgilar raqam bölsa | True | False | False |
.isalpha() | barça belgilar harf bölsa | False | True | False |
.isalnum() | barça belgilar harf yoki raqam bölsa | True | True | True |
.isupper() / .islower() | barça harflar katta/kiçik bölsa | False | False / True | False / True |
.isspace() | barça belgilar böş joy bölsa | False | False | False |
Ularning hammasi böş satr "" uçun False qaytaradi.
.isdigit() töliq "bu sonmi?" tekşiruvi emas. U "-5" va "3.5" uçun False, çunki - va . raqam emas. Şu bilan birga u int() rad etadigan baʼzi belgilar, masalan "²" uçun True.
Metodlarni ketma-ket ulaş
Har bir metod satr qaytargani uçun natijaning özida yana boşqa metodni çaqiriş mumkin, birin-ketin:
raw_email = " Aziza.Karimova@EXAMPLE.com "
email = raw_email.strip().lower()
print(email)
username = email.split("@")[0]
print(username.replace(".", " ").title())aziza.karimova@example.com
Aziza KarimovaZanjirlarni çapdan öngga öqing: böş joylarni olib taşlaş → kiçik harflarga ötkaziş → @ böyiça ajratiş → birinçi qismni oliş.
Özingiz sinab köring
Tartibsiz kiritişni tozalang va çiroyli salomlaşiş çiqaring. Keyin raw_name ni yanada tartibsizroq qilib köring.
Köp uçraydigan xatolar
1. Natijani saqlamaslik
city = "toşkent"
city.capitalize()
print(city) # hali ham "toşkent"Tuzatiş: city = city.capitalize().
2. Qavslarni unutiş
name = "aziza"
print(name.upper)<built-in method upper of str object at 0x...>() siz metodning natijasini emas, metodning özini olasiz. Tuzatiş: name.upper().
3. Kesişda bittaga adaşiş
code = "UZ-2026"
print(code[0:1]) # "UZ" emas, "U"stop indeksi qöşilmaydi. Tuzatiş: code[0:2] yoki şunçaki code[:2].
4. Mavjud bölmagan matnga .index()
print("salom".index("z"))ValueError: substring not foundXabar "satr bölagi topilmadi" deydi. Tuzatiş: -1 qaytaradigan .find() dan foydalaning yoki avval in bilan tekşiring.
Maşqlar
1. Fayl kengaytmasi
filename = "hisobot_yakuniy.pdf" uçun .split() yordamida pdf kengaytmasini çiqaring.
Yeçim
filename = "hisobot_yakuniy.pdf"
print(filename.split(".")[-1])[-1] oxirgi bölakni oladi, şuning uçun "archive.tar.gz" kabi nomlar uçun ham işlaydi (gz ni beradi). "README" kabi nuqtasiz nomda faqat bitta bölak bor, şuning uçun butun nomning özi qaytadi.
2. Tartibli ism
" dILNOZA " ni "Dilnoza" ga aylantiring.
Yeçim
raw = " dILNOZA "
print(raw.strip().capitalize())3. Telefon raqami formati
phone = "998901234567" berilgan. Kesiş yordamida +998 (90) 123-45-67 ni çiqaring.
Yeçim
phone = "998901234567"
formatted = ("+" + phone[:3] + " (" + phone[3:5] + ") "
+ phone[5:8] + "-" + phone[8:10] + "-" + phone[10:])
print(formatted)Ifodani qavs içiga olsangiz, uni keyingi qatorda davom ettiriş mumkin böladi.
4. Söz statistikasi
text = "bu kitob va bu daftar juda yaxşi" uçun quyidagilarni çiqaring:
- sözlar soni,
"bu"matn sifatida neça marta uçraşi,- har bir sözi katta harf bilan boşlangan gap,
- teskari aylantirilgan gap.
Yeçim
text = "bu kitob va bu daftar juda yaxşi"
print(len(text.split()))
print(text.count("bu"))
print(text.title())
print(text[::-1])7
2
Bu Kitob Va Bu Daftar Juda Yaxşi
işxay aduj ratfad ub av botik ub5. Elektron manzilni yaşiriş
Elektron manzildagi foydalanuvçi nomining köp qismini yaşiring: foydalanuvçi nomining birinçi 2 ta belgisini qoldiring, qolganini * bilan almaştiring (uzunlik bir xil qolsin) va domenni saqlang. "aziza.karimova@example.com" uçun az************@example.com ni çiqaring.
Yeçim
email = "aziza.karimova@example.com"
at = email.find("@")
username = email[:at]
domain = email[at:] # "@" ham qöşilgan
masked = username[:2] + "*" * (len(username) - 2) + domain
print(masked)Ikki qismni ajratiş uçun email.split("@") ham işlaydi.
Xulosa
text[start:stop:step]satrni kesadi.stopqöşilmaydi, yozilmagan qiymatlar "boşidan" yoki "oxirigaça" degani,[::-1]esa teskari aylantiradi.- Kesimlar heç qaçon
IndexErrorbermaydi. - Metodlar nuqta bilan çaqiriladi:
text.method(). Satr metodlari yangi satr qaytaradi, şuning uçun natijani saqlaş uçun uni özgaruvçiga bering. - Harflar kattaligi:
upper,lower,title,capitalize. Tozalaş:strip,replace,removeprefix,removesuffix. - Qidiriş:
count,find(topilmasa −1),index(topilmasa xato),startswith,endswith. split(sep, maxsplit)satrni bölaklar röyxatiga aylantiradi,"sep".join(pieces)esa ularni qayta yopiştiradi.