Skip to content

Xossalar va inkapsulyatsiya ​

Rasm: Xossalar va inkapsulyatsiya

Nimalarni örganasiz

  • Inkapsulyatsiya nimani anglatadi hamda name, _name va __name orasidagi farq
  • @property öqilganda kod bajaradigan atributlarni qanday yaratadi
  • Setterlar yangi qiymatlarni qanday tekşiradi va faqat öqiladigan hamda hisoblanadigan atributlarni qanday yaratiş
  • Çaqiradigan kodni özgartirmasdan oddiy atributni xossaga qanday aylantiriş
  • Qaçon xossa notöğri vosita

Nega bu muhim ​

Metodlar har bir özgarişni tekşira oladi, lekin kodning töğridan-töğri account.balance = -5000000 deb yozişini heç narsa töxtatmaydi. Inkapsulyatsiya (encapsulation) obyekt öz maʼlumotlariga kirişni özi boşqarişini anglatadi, şunda maʼlumotlar yaroqli qoladi. Python oddiy nomlaş kelişuvlaridan va tekşiriş kodingizni bajarib, baribir account.balance kabi körinadigan xossalardan (properties) foydalanadi.

Oçiq, _internal va __mangled nomlar ​

Bankomat kabi klassda ham oçiq interfeys (tugmalar) va içki holat (pul qutisi) bor. Pythonda private kalit sözi yöq; u nomlaş kelişuvlaridan foydalanadi:

  • balance - oçiq (public).
  • _balance - içki: boşidagi bitta pastki çiziq "iltimos, buni klassdan taşqarida işlatmang" degani. Python buni majburlamaydi, lekin dasturçilar bu kelişuvga amal qiladi.
  • __balance nom özgartirişni (name mangling) işga tuşiradi: boşida ikkita (oxirida esa köpi bilan bitta) pastki çiziq bölsa, Python uni _ClassName__balance ga qayta nomlaydi.
py
class SafeBox:
    def __init__(self, pin):
        self.__pin = pin              # klass içida nom odatdagidek işlaydi

box = SafeBox("4321")
print(box.__pin)
text
AttributeError: 'SafeBox' object has no attribute '__pin'

Qiymatga baribir box._SafeBox__pin orqali yetiş mumkin: nom özgartiriş sirlarni saqlaş uçun emas, vorislikdagi nomlar toqnaşuvining oldini oliş uçun mavjud (Vorislik va super() darsiga qarang). Kundalik kod uçun bitta pastki çiziq - Python usuli. (Ikkala tomonida pastki çiziq bor __len__ - maxsus metod, yaşirin emas.)

@property: kod bajaradigan atributlar ​

_balance bilan çaqiruvçilar oddiy account.balance sintaksisini yöqotadi. Xossa uni qaytarib beradi: atribut kabi öqiladigan metod. Faqat getter bölsa, u faqat öqiladigan (read-only) böladi:

python
class BankAccount:
    def __init__(self, owner, balance):
        self.owner = owner
        self._balance = balance

    @property
    def balance(self):
        return self._balance

    def deposit(self, amount):
        self._balance += amount

account = BankAccount("Bekzod", 200000)
account.deposit(50000)
print(account.balance)          # qavslarsiz: atributga öxşaydi

try:
    account.balance = 999999999
except AttributeError as error:
    print("Rad etildi:", error)
text
250000
Rad etildi: property 'balance' of 'BankAccount' object has no setter

@property balance ni kimdir account.balance ni öqiganda işlaydigan getterga aylantiradi. Qiymat _balance da yaşaydi va uni faqat deposit() özgartiradi.

Setterlar: qiymat berişda tekşiriş ​

Qiymat yaroqli bölsa bas, töğridan-töğri qiymat berişga ruxsat bermoqçi bölsangiz, @name.setter bilan setter qöşing:

python
class Product:
    def __init__(self, name, price):
        self.name = name
        self.price = price              # pastdagi setterdan ötadi

    @property
    def price(self):
        return self._price

    @price.setter
    def price(self, value):
        if not isinstance(value, (int, float)):
            raise TypeError(f"Narx son bölişi kerak, berilgan: {value!r}")
        if value <= 0:
            raise ValueError(f"Narx musbat bölişi kerak, berilgan: {value}")
        self._price = value

tea = Product("Kök çoy", 15000)
tea.price = 17000                        # oddiy qiymat berişga öxşaydi...
print(tea.price)

for bad in [-500, "arzon"]:
    try:
        tea.price = bad                  # ...lekin tekşiruvni bajaradi
    except (TypeError, ValueError) as error:
        print("Rad etildi:", error)

print(tea.price)
text
17000
Rad etildi: Narx musbat bölişi kerak, berilgan: -500
Rad etildi: Narx son bölişi kerak, berilgan: 'arzon'
17000

Getter va setter bir xil nomga ega, qiymat boşqa nom (_price) ostida saqlanadi, __init__ esa self.price ga qiymat beradi, şuning uçun boşlanğiç narx ham tekşiriladi.

Bitta kamçilik bor: True va False butun son hisoblanadi, şuning uçun tea.price = True 1 sifatida qabul qilinadi. Bu muhim bölsa, isinstance(value, bool) ni ham rad eting. Kamdan-kam kerak böladigan @price.deleter ham bor, u del tea.price da işlaydi.

Hisoblanadigan xossalar ​

Xossa natijasini har safar öqilganda boşqa atributlardan hisoblaşi ham mumkin, şuning uçun u heç qaçon eskirmaydi:

python
class Rectangle:
    def __init__(self, width, height):
        self.width = width
        self.height = height

    @property
    def area(self):
        return self.width * self.height

room = Rectangle(4, 5)
print(room.area)
room.width = 6                  # maʼlumotni özgartiramiz...
print(room.area)                # ...hisoblangan qiymat ham unga ergaşadi
text
20
30

__init__ da berilgan oddiy atribut hali ham 20 ni körsatgan bölardi. (Hisoblanadigan xossada ham setter bölişi mumkin, masalan ismni bölib saqlaydigan full_name setteri.)

Atributni xossaga aylantiriş ​

Xossalarning eng katta amaliy afzalligi: oddiy atributlardan boşlang va faqat kerak bölganda xossaga ötkazing. Faraz qiling, kod hamma joyda oddiy atributga sensor.celsius = 26.5 deb yozadi, keyin nosoz qurilma -999 yuboradi. self.celsius ni xuddi yuqoridagi price kabi celsius xossasi va setteri bilan almaştiring. Mavjud har bir sensor.celsius = ... qatori özgarişsiz işlayveradi, -999 esa endi rad etiladi. Şuning uçun baʼzi tillardan farqli ravişda, sizga "har ehtimolga qarşi" get_celsius()/set_celsius() metodlari heç qaçon kerak emas.

Qaçon xossalarni işlatmaslik kerak ​

  • Heç narsa qilmaydigan getter va setterlarni yozmang. Oddiy self.name xuddi şu işni bajaradi va xossani keyinroq qöşişingiz mumkin.
  • Sekin yoki kutilmagan işni xossada yaşirmang. report.total özgaruvçi kabi arzon körinadi. Agar u fayl yuklab olsa yoki boşqa holatni özgartirsa, uni metod qiling: report.calculate_total().

Özingiz sinab köring ​

Bu setter xato çaqiriş örniga salomatlikni 0-100 oraliğiga qisib qöyadi. Boşqa qiymatlarni sinab köring.

Köp uçraydigan xatolar ​

1. Qiymatni xossaning öz nomi ostida saqlaş ​

py
class Product:
    def __init__(self, price):
        self.price = price

    @property
    def price(self):
        return self.price

    @price.setter
    def price(self, value):
        self.price = value         # bu setterni yana, çeksiz işga tuşiradi

item = Product(15000)
text
RecursionError: maximum recursion depth exceeded

Xossa içida self.price - xossaning özi, şuning uçun u özini çeksiz çaqiradi. Tuzatiş: maʼlumotni self._price da saqlang.

2. Xossani qavslar bilan çaqiriş ​

py
class Rectangle:
    def __init__(self, width, height):
        self.width = width
        self.height = height

    @property
    def area(self):
        return self.width * self.height

print(Rectangle(4, 5).area())
text
TypeError: 'int' object is not callable

Rectangle(4, 5).area allaqaçon 20 soni, sonni esa çaqirib bölmaydi. Tuzatiş: qavslarni olib taşlang.

3. Setter funksiyasini boşqaça nomlaş ​

py
class Product:
    def __init__(self, price):
        self._price = price

    @property
    def price(self):
        return self._price

    @price.setter
    def set_price(self, value):     # boşqa nom
        self._price = value

item = Product(15000)
item.price = 17000
text
AttributeError: property 'price' of 'Product' object has no setter

@price.setter yangi xossani funksiya nomi - set_price ostida saqlaydi, şuning uçun price faqat öqiladigan bölib qoladi. Tuzatiş: ikkala funksiyani ham price deb nomlang.

Maşqlar ​

1. Aylana ​

radius atributli va faqat öqiladigan, hisoblanadigan diameter hamda area xossalari bor Circle klassini yozing (math.pi dan foydalaning). Radius 3 bölganda ikkalasini bitta qatorda çop eting (yuzani 2 xonagaça yumaloqlang). Radiusni 5 ga özgartiring va yumaloqlangan area ni yana çop eting.

Yeçim
python
import math

class Circle:
    def __init__(self, radius):
        self.radius = radius

    @property
    def diameter(self):
        return self.radius * 2

    @property
    def area(self):
        return math.pi * self.radius ** 2

c = Circle(3)
print(c.diameter, round(c.area, 2))
c.radius = 5
print(round(c.area, 2))
text
6 28.27
78.54

2. Tekşiriladigan yoş ​

name va setteri yoş 5 dan 120 gaça butun son bölmasa ValueError(f"Notöğri yoş: {value!r}") çaqiradigan age xossasi bor Member klassini yozing. Bekzodni (15) yarating, uning yoşini 16 qiling, Bekzod 16 ni çop eting, keyin 3 va "20" yoşlarini sinab köring, Rad etildi: va har bir xatoni çop eting.

Yeçim
python
class Member:
    def __init__(self, name, age):
        self.name = name
        self.age = age

    @property
    def age(self):
        return self._age

    @age.setter
    def age(self, value):
        if not isinstance(value, int) or not 5 <= value <= 120:
            raise ValueError(f"Notöğri yoş: {value!r}")
        self._age = value

bekzod = Member("Bekzod", 15)
bekzod.age = 16
print(bekzod.name, bekzod.age)

for bad in [3, "20"]:
    try:
        bekzod.age = bad
    except ValueError as error:
        print("Rad etildi:", error)
text
Bekzod 16
Rad etildi: Notöğri yoş: 3
Rad etildi: Notöğri yoş: '20'

3. Ikki harorat şkalasi ​

Faqat _celsius ni saqlaydigan, öqiş va qiymat beriş mumkin bölgan celsius va fahrenheit xossalari bor Temperature klassini yozing. -273.15 C dan past qiymatda ValueError(f"Mutlaq noldan past: {value} C") çaqiring. Kun haroratini 104 F qilib qöying va 40.0 C = 104.0 F ni çop eting. Keyin celsius = -300 ni qöying va Rad etildi: ni xato bilan çop eting.

Yeçim
python
class Temperature:
    def __init__(self, celsius=0.0):
        self.celsius = celsius

    @property
    def celsius(self):
        return self._celsius

    @celsius.setter
    def celsius(self, value):
        if value < -273.15:
            raise ValueError(f"Mutlaq noldan past: {value} C")
        self._celsius = value

    @property
    def fahrenheit(self):
        return self._celsius * 9 / 5 + 32

    @fahrenheit.setter
    def fahrenheit(self, value):
        self.celsius = (value - 32) * 5 / 9      # Selsiy tekşiruvidan qayta foydalanamiz


day = Temperature()
day.fahrenheit = 104
print(f"{day.celsius:.1f} C = {day.fahrenheit:.1f} F")

try:
    day.celsius = -300
except ValueError as error:
    print("Rad etildi:", error)
text
40.0 C = 104.0 F
Rad etildi: Mutlaq noldan past: -300 C

fahrenheit setteri celsius setterining tekşiruvidan qayta foydalanadi.

4. Klass loyihalang: mehmonxona xonasi ​

Qaysi atributlar oddiy, tekşiriladigan yoki faqat öqiladigan bölişini hal qilib, HotelRoom(number, price) klassini loyihalang:

Xona raqamini yaratilgandan keyin özgartirib bölmaydi. Menejer bir keçalik narxni özgartirişi mumkin, lekin u musbat qolişi kerak (ValueError("Narx musbat bölişi kerak")).

U quyidagi kod bilan işlab, aynan şu natijani çop etişi kerak:

py
room = HotelRoom(204, 650000)
room.price = 700000
print(room.number, room.price)
try:
    room.price = 0
except ValueError as error:
    print("Rad etildi:", error)
try:
    room.number = 305
except AttributeError as error:
    print("Rad etildi:", error)
text
204 700000
Rad etildi: Narx musbat bölişi kerak
Rad etildi: property 'number' of 'HotelRoom' object has no setter
Yeçim
python
class HotelRoom:
    def __init__(self, number, price):
        self._number = number
        self.price = price

    @property
    def number(self):                 # faqat öqiladigan
        return self._number

    @property
    def price(self):
        return self._price

    @price.setter
    def price(self, value):           # tekşiriladigan
        if value <= 0:
            raise ValueError("Narx musbat bölişi kerak")
        self._price = value

room = HotelRoom(204, 650000)
room.price = 700000
print(room.number, room.price)
try:
    room.price = 0
except ValueError as error:
    print("Rad etildi:", error)
try:
    room.number = 305
except AttributeError as error:
    print("Rad etildi:", error)

5. Inkapsulyatsiyaga qayta tuziş ​

Oddiy self.books = {} (kitob nomi → nusxalar soni) li Library istalgan odamga library.books["Python asoslari"] = -4 deb yoziş imkonini beradi. Uni inkapsulyatsiya qiling: kitoblar faqat add_copies(title, count) orqali özgaradi (ValueError("Soni musbat bölişi kerak") çaqiradi), books xossasi nusxa qaytaradi, total_copies esa hisoblanadi. Sinab köring: "Python asoslari" kitobidan 2 nusxa qöşing, library.books["Python asoslari"] = -4 ni qöying, library.books va library.total_copies ni çop eting, keyin add_copies("Navoiy şeʼrlari", -1) va library.books = {} ni sinab köring, Rad etildi: va har bir xatoni çop eting.

Yeçim
python
class Library:
    def __init__(self):
        self._books = {}

    @property
    def books(self):
        return dict(self._books)              # nusxa: taşqi özgarişlar heç narsa qilmaydi

    @property
    def total_copies(self):
        return sum(self._books.values())

    def add_copies(self, title, count=1):
        if count <= 0:
            raise ValueError("Soni musbat bölişi kerak")
        self._books[title] = self._books.get(title, 0) + count

library = Library()
library.add_copies("Python asoslari", 2)
library.books["Python asoslari"] = -4          # faqat nusxani özgartiradi
print(library.books, library.total_copies)

try:
    library.add_copies("Navoiy şeʼrlari", -1)
except ValueError as error:
    print("Rad etildi:", error)
try:
    library.books = {}
except AttributeError as error:
    print("Rad etildi:", error)
text
{'Python asoslari': 2} 2
Rad etildi: Soni musbat bölişi kerak
Rad etildi: property 'books' of 'Library' object has no setter

Xulosa ​

  • _name kelişuv böyiça biror narsani içki deb belgilaydi; __name _ClassName__name ga qayta nomlanadi, bu toqnaşuvlarning oldini oladi, lekin xavfsizlik emas.
  • @property metodni atribut kabi öqiladigan getterga aylantiradi. Settersiz xossa faqat öqiladigan böladi.
  • @name.setter qiymat berişda tekşiradi; qiymatni _name kabi boşqa nom ostida saqlang. Hisoblanadigan xossa heç qaçon eskirmaydi.
  • Oddiy atributlardan boşlang va kerak bölganda xossaga ötkazing; çaqiruvçi kodni özgartiriş kerak bölmaydi.

Qöşimça manbalar ​