Içma-iç maʼlumotlar

Nimalarni örganasiz
- Kolleksiyalarni kolleksiyalar içiga joylaş
- Eng keng tarqalgan şakllar: luğatlar röyxati, röyxatlar luğati, luğatlar luğati va röyxatlar röyxati
- Bir neçta daraja çuqurlikdagi qiymatlarni öqiş va yangilaş
- Içma-iç maʼlumotlar böyiça sikl yurgiziş va ularni umumlaştiriş
- Sayoz nusxa va
[[0] * 3] * 3tuzoqlari
Nega bu muhim
Real maʼlumotlar kamdan-kam hollarda sonlarning oddiy röyxati böladi. Dökonda mahsulotlar bor, har birining nomi, narxi va teglari bor. Maktabda bir neçtadan bahoga ega öquvçilardan iborat sinflar bor. Veb-saytlar va API lardan keladigan maʼlumotlar (odatda JSON) aynan şunday içma-iç tuzilgan, şuning uçun içma-iç tuzilmalarda erkin harakatlana olsangiz, dastur oladigan deyarli har qanday maʼlumot bilan işlay olasiz.
1-şakl: luğatlar röyxati
Maydonlari bir xil bölgan köp yozuvlar. Bu eng keng tarqalgan şakl: uni jadval qatorlari deb tasavvur qiling.
students = [
{"name": "Aziza", "age": 20, "city": "Toşkent"},
{"name": "Bekzod", "age": 22, "city": "Samarqand"},
{"name": "Dilnoza", "age": 19, "city": "Toşkent"},
]
print(students[1]) # bitta butun yozuv
print(students[1]["name"]) # bitta yozuvning bitta maydoni
for student in students: # har safar bitta luğat
print(f"{student['name']:<8} {student['city']}"){'name': 'Bekzod', 'age': 22, 'city': 'Samarqand'}
Bekzod
Aziza Toşkent
Bekzod Samarqand
Dilnoza Toşkentstudents[1]["name"] ni çapdan öngga öqing: students ni oling, 1-elementini (luğatni) oling, keyin uning "name" qiymatini oling.
Luğatlar röyxatini saralaş uçun maydonni tanlaydigan kalit kerak:
students = [
{"name": "Aziza", "age": 20},
{"name": "Bekzod", "age": 22},
{"name": "Dilnoza", "age": 19},
]
for s in sorted(students, key=lambda s: s["age"]):
print(s["name"], s["age"])Dilnoza 19
Aziza 20
Bekzod 22lambda s: s["age"] bu joyida yozilgan kiçkina funksiya: "s öquvçi berilsa, s["age"] ni qaytar". sorted() uni har bir luğat uçun çaqiradi va qaytgan yoşlar böyiça saralaydi. lambda Lambda va yuqori tartibli funksiyalar darsida töliq tuşuntiriladi.
2-şakl: röyxatlar luğati
Har bir kalit ostida guruhlangan bir neçta element.
grades = {
"Aziza": [90, 85, 97],
"Bekzod": [72, 64, 80],
}
grades["Aziza"].append(88) # Aziza uçun baho qöşamiz
grades["Dilnoza"] = [79] # yangi öquvçi qöşamiz
for name, scores in grades.items():
average = sum(scores) / len(scores)
print(f"{name}: {scores} → {average:.1f}")Aziza: [90, 85, 97, 88] → 90.0
Bekzod: [72, 64, 80] → 72.0
Dilnoza: [79] → 79.0Bu şaklni tekis maʼlumotlardan quriş uçun Luğatlar darsidagi guruhlaş andozasini işlating:
orders = [("Aziza", "çoy"), ("Bekzod", "qahva"), ("Aziza", "somsa")]
by_customer = {}
for customer, item in orders:
by_customer.setdefault(customer, []).append(item)
print(by_customer){'Aziza': ['çoy', 'somsa'], 'Bekzod': ['qahva']}3-şakl: luğatlar luğati
Takrorlanmas ID böyiça topiladigan yozuvlar.
products = {
"P001": {"name": "Daftar", "price": 15000, "stock": 40},
"P002": {"name": "Ruçka", "price": 3000, "stock": 0},
"P003": {"name": "Ryukzak", "price": 180000, "stock": 5},
}
print(products["P003"]["price"])
products["P002"]["stock"] += 25 # bitta maydonni yangilaymiz
products["P004"] = {"name": "Çizğiç", "price": 5000, "stock": 12}
for code, info in products.items():
status = "bor" if info["stock"] > 0 else "TUGAGAN"
print(f"{code} {info['name']:<9} {info['price']:>8,} {status}")180000
P001 Daftar 15,000 bor
P002 Ruçka 3,000 bor
P003 Ryukzak 180,000 bor
P004 Çizğiç 5,000 borLuğatlar röyxatidan farqli ravişda, yozuvni ID böyiça topiş uçun sikl kerak emas.
4-şakl: röyxatlar röyxati (jadval)

Qatorlar va ustunlar: öyin taxtasi, örindiqlar sxemasi yoki sonlar jadvali.
board = [
["X", "O", "X"],
[" ", "X", "O"],
["O", " ", "X"],
]
print(board[0][2]) # 0-qator, 2-ustun
board[1][0] = "O" # belgi qöyamiz
for row in board:
print(" | ".join(row))X
X | O | X
O | X | O
O | | Xboard[row][col]: birinçi indeks qatorni, ikkinçisi esa şu qatordagi elementni tanlaydi.
Içma-iç sikllar har bir katakni aylanib çiqadi:
matrix = [
[1, 2, 3],
[4, 5, 6],
]
total = 0
for row in matrix:
for value in row:
total += value
print(total)21Yanada çuqurroq
Tuzilmalar kerakliça çuqur joylaşişi mumkin. Quyidagi misol veb API dan keladigan odatiy maʼlumotlarga öxşaydi:
order = {
"id": 5012,
"customer": {"name": "Aziza", "phone": "+998901234567"},
"items": [
{"product": "Çoy", "qty": 2, "price": 15000},
{"product": "Somsa", "qty": 4, "price": 8000},
],
"delivery": {"address": {"city": "Toşkent", "street": "Amir Temur 1"}},
}
print(order["customer"]["name"])
print(order["items"][1]["product"])
print(order["delivery"]["address"]["city"])
total = 0
for item in order["items"]:
total += item["qty"] * item["price"]
print(f"Buyurtma summasi: {total:,} söm")Aziza
Somsa
Toşkent
Buyurtma summasi: 62,000 sömYölni qadamma-qadam aniqlang
Har bir darajada turini tekşiring: order luğat → order["items"] röyxat → order["items"][1] luğat → ["product"] satr.
Çuqurdagi yöq kalitlar
Ketma-ket .get() çaqiruvlari baʼzi qismlar yöq bölganda KeyError dan saqlaydi. Har bir daraja uçun standart qiymat sifatida böş luğat bering:
order = {"id": 5013, "customer": {"name": "Bekzod"}}
city = order.get("delivery", {}).get("address", {}).get("city", "nomaʼlum")
print(city)nomaʼlumIçma-iç maʼlumotlarni çiroyli çiqariş
print() hamma narsani bitta qatorga çiqaradi. pprint moduli ("pretty print", yaʼni çiroyli çiqariş) uni qatorlarga taqsimlaydi. from pprint import pprint şu moduldan faqat pprint funksiyasini yuklaydi (bu şaklni Modullar va import darsi tuşuntiradi):
from pprint import pprint
data = {"name": "Aziza", "scores": [90, 85, 97], "address": {"city": "Toşkent", "zip": "100000"}}
pprint(data, width=40){'address': {'city': 'Toşkent',
'zip': '100000'},
'name': 'Aziza',
'scores': [90, 85, 97]}Nusxalaş tuzoği
.copy() sayoz nusxa oladi: taşqi konteyner yangi, lekin içki röyxatlar va luğatlar hali ham ulaşilgan böladi:
original = {"name": "Aziza", "scores": [90, 85]}
shallow = original.copy()
shallow["name"] = "Özgartirildi" # qiymatni almaştiriş: faqat nusxa özgaradi
shallow["scores"].append(100) # ulaşilgan içki röyxatni özgartiriş: ikkalasi ham köradi
print(original)
print(shallow){'name': 'Aziza', 'scores': [90, 85, 100]}
{'name': 'Özgartirildi', 'scores': [90, 85, 100]}Töliq mustaqil nusxa uçun import copy qiling va copy.deepcopy(original) ni işlating. U içki röyxat va luğatlarni ham, har bir darajada, nusxalaydi.
Özingiz sinab köring
Içma-iç buyurtma maʼlumotlarini örganing: element qöşing, miqdorni özgartiring yoki eng qimmat qatorni çiqaring.
Köp uçraydigan xatolar
1. Qaysidir darajada tur notöğri
students = [{"name": "Aziza"}, {"name": "Bekzod"}]
print(students["name"])TypeError: list indices must be integers or slices, not strPython röyxat indeksi satr emas, butun son yoki kesim bölişi kerakligini aytyapti. students bu röyxat, şuning uçun avval son kerak: students[0]["name"]. Yöl qayerda buzilganini topiş uçun type() ni har bir darajada bittadan çiqarib köring.
2. Jadvalni * bilan yasaş
grid = [[0] * 3] * 3 # 3 ta alohida qatorga öxşaydi...
grid[0][0] = 1
print(grid)[[1, 0, 0], [1, 0, 0], [1, 0, 0]]* 3 aynan bitta içki röyxatni uç marta takrorladi. Tuzatiş: röyxat comprehension ifodasi yordamida har safar yangi qator yarating (bu ifodalar keyingi Comprehension ifodalari darsida tuşuntiriladi):
grid = [[0] * 3 for _ in range(3)]
grid[0][0] = 1
print(grid)[[1, 0, 0], [0, 0, 0], [0, 0, 0]]3. Jadvalni .copy() bilan nusxalaş
grid = [[0, 0], [0, 0]]
backup = grid.copy()
grid[0][0] = 9
print(backup)[[9, 0], [0, 0]]"Zaxira nusxa" ham özgardi. .copy() taşqi röyxatni nusxaladi, lekin ikkala röyxat ham aynan bir xil qator röyxatlarini saqlaydi. Tuzatiş: copy.deepcopy(grid) yoki har bir qatorni nusxalang: [row.copy() for row in grid].
Maşqlar
1. Kitob javoni
Berilgan
books = [
{"title": "Python asoslari", "year": 2021, "pages": 320},
{"title": "Maʼlumotlar ilmiga kiriş", "year": 2019, "pages": 450},
{"title": "Python bilan veb", "year": 2023, "pages": 280},
]röyxatdagi ikkinçi kitobning nomini, keyin barça kitoblar sahifalarining umumiy sonini çiqaring.
Yeçim
books = [
{"title": "Python asoslari", "year": 2021, "pages": 320},
{"title": "Maʼlumotlar ilmiga kiriş", "year": 2019, "pages": 450},
{"title": "Python bilan veb", "year": 2023, "pages": 280},
]
print(books[1]["title"])
total_pages = 0
for book in books:
total_pages += book["pages"]
print(total_pages)2. Sinflarning örtaça bahosi
classes = {"9A": [4, 5, 3, 5], "9B": [5, 5, 4], "9C": [3, 4, 4, 2, 5]} uçun har bir sinfni örtaça bahosi bilan (2 xona aniqlikda) çiqaring.
Yeçim
classes = {"9A": [4, 5, 3, 5], "9B": [5, 5, 4], "9C": [3, 4, 4, 2, 5]}
for name, marks in classes.items():
print(f"{name}: {sum(marks) / len(marks):.2f}")3. Krestik-nolik ğolibi
Uşbu board ning har bir qatori va ustunini tekşiring. Birortasida " " bölmagan uçta bir xil belgi bölsa, ğolib belgini çiqaring, aks holda Hozirça ğolib yöq ni çiqaring.
board = [
["X", "O", "O"],
["X", "O", " "],
["X", " ", "O"],
]Yeçim
board = [
["X", "O", "O"],
["X", "O", " "],
["X", " ", "O"],
]
winner = None
for i in range(3):
row = board[i]
column = [board[r][i] for r in range(3)]
for line in (row, column):
if line[0] != " " and line[0] == line[1] == line[2]:
winner = line[0]
print(f"Ğolib: {winner}" if winner else "Hozirça ğolib yöq")Ğolib: X4. Ombor hisoboti
Quyidagi luğatlar luğatidan foydalanib, töldiriş kerak bölgan mahsulotlarni (qoldiği min_stock dan kam) va barça qoldiqning umumiy qiymatini (narx × qoldiq) çiqaring.
inventory = {
"çoy": {"price": 15000, "stock": 12, "min_stock": 20},
"şakar": {"price": 9000, "stock": 50, "min_stock": 30},
"qahva": {"price": 45000, "stock": 4, "min_stock": 10},
}Yeçim
inventory = {
"çoy": {"price": 15000, "stock": 12, "min_stock": 20},
"şakar": {"price": 9000, "stock": 50, "min_stock": 30},
"qahva": {"price": 45000, "stock": 4, "min_stock": 10},
}
total_value = 0
for product, info in inventory.items():
total_value += info["price"] * info["stock"]
if info["stock"] < info["min_stock"]:
need = info["min_stock"] - info["stock"]
print(f"Töldiriş kerak: {product}, kamida {need} ta buyurtma qiling")
print(f"Qoldiqning umumiy qiymati: {total_value:,} söm")Töldiriş kerak: çoy, kamida 8 ta buyurtma qiling
Töldiriş kerak: qahva, kamida 6 ta buyurtma qiling
Qoldiqning umumiy qiymati: 810,000 söm5. Guruhlaş va umumlaştiriş
Uşbu savdolardan luğat tuzing: har bir şahar kalit bölsin, uning qiymati esa şu şaharning savdolar soni va umumiy summasi saqlangan luğat bölsin. Şaharlarni umumiy summa böyiça, eng kattasidan boşlab çiqaring.
sales = [
{"city": "Toşkent", "amount": 120000},
{"city": "Samarqand", "amount": 80000},
{"city": "Toşkent", "amount": 45000},
{"city": "Buxoro", "amount": 150000},
{"city": "Samarqand", "amount": 30000},
]Kutilgan natija:
Toşkent: 2 ta savdo, 165,000 söm
Buxoro: 1 ta savdo, 150,000 söm
Samarqand: 2 ta savdo, 110,000 sömYeçim
sales = [
{"city": "Toşkent", "amount": 120000},
{"city": "Samarqand", "amount": 80000},
{"city": "Toşkent", "amount": 45000},
{"city": "Buxoro", "amount": 150000},
{"city": "Samarqand", "amount": 30000},
]
summary = {}
for sale in sales:
city = sale["city"]
if city not in summary:
summary[city] = {"count": 0, "total": 0}
summary[city]["count"] += 1
summary[city]["total"] += sale["amount"]
ranked = sorted(summary.items(), key=lambda pair: pair[1]["total"], reverse=True)
for city, stats in ranked:
print(f"{city}: {stats['count']} ta savdo, {stats['total']:,} söm")summary.items() (city, stats) juftliklarini beradi, şuning uçun lambda kalit pair[1]["total"] orqali içki luğatga murojaat qiladi.
Xulosa
- Kolleksiyalar boşqa kolleksiyalarni öz içiga ola oladi. Murojaat yölini çapdan öngga öqing:
data["items"][0]["price"]. - Maydonlari bir xil yozuvlar uçun luğatlar röyxati, guruhlar uçun röyxatlar luğati, ID böyiça yozuvlar uçun luğatlar luğati, jadvallar uçun esa röyxatlar röyxati.
- Har safar bitta daraja böyiça sikl yurgizing, jadvallar uçun içma-iç sikllardan foydalaning. Ketma-ket
.get(key, {})ixtiyoriy qismlarni hal qiladi,pprintesa çuqur maʼlumotlarni körsatadi. - Jadvallarni
[[0] * cols] * rowsbilan emas,[[0] * cols for _ in range(rows)]bilan yasang. .copy()luğatlarda ham, jadvallarda ham sayoz nusxa oladi. Töliq mustaqil içma-iç nusxalar uçuncopy.deepcopy()ni işlating.