Skip to content

Içma-iç maʼlumotlar ​

Rasm: Içma-iç maʼlumotlar

Nimalarni örganasiz

  • Kolleksiyalarni kolleksiyalar içiga joylaş
  • Eng keng tarqalgan şakllar: luğatlar röyxati, röyxatlar luğati, luğatlar luğati va röyxatlar röyxati
  • Bir neçta daraja çuqurlikdagi qiymatlarni öqiş va yangilaş
  • Içma-iç maʼlumotlar böyiça sikl yurgiziş va ularni umumlaştiriş
  • Sayoz nusxa va [[0] * 3] * 3 tuzoqlari

Nega bu muhim ​

Real maʼlumotlar kamdan-kam hollarda sonlarning oddiy röyxati böladi. Dökonda mahsulotlar bor, har birining nomi, narxi va teglari bor. Maktabda bir neçtadan bahoga ega öquvçilardan iborat sinflar bor. Veb-saytlar va API lardan keladigan maʼlumotlar (odatda JSON) aynan şunday içma-iç tuzilgan, şuning uçun içma-iç tuzilmalarda erkin harakatlana olsangiz, dastur oladigan deyarli har qanday maʼlumot bilan işlay olasiz.

1-şakl: luğatlar röyxati ​

Maydonlari bir xil bölgan köp yozuvlar. Bu eng keng tarqalgan şakl: uni jadval qatorlari deb tasavvur qiling.

python
students = [
    {"name": "Aziza", "age": 20, "city": "Toşkent"},
    {"name": "Bekzod", "age": 22, "city": "Samarqand"},
    {"name": "Dilnoza", "age": 19, "city": "Toşkent"},
]

print(students[1])             # bitta butun yozuv
print(students[1]["name"])     # bitta yozuvning bitta maydoni

for student in students:       # har safar bitta luğat
    print(f"{student['name']:<8} {student['city']}")
text
{'name': 'Bekzod', 'age': 22, 'city': 'Samarqand'}
Bekzod
Aziza    Toşkent
Bekzod   Samarqand
Dilnoza  Toşkent

students[1]["name"] ni çapdan öngga öqing: students ni oling, 1-elementini (luğatni) oling, keyin uning "name" qiymatini oling.

Luğatlar röyxatini saralaş uçun maydonni tanlaydigan kalit kerak:

python
students = [
    {"name": "Aziza", "age": 20},
    {"name": "Bekzod", "age": 22},
    {"name": "Dilnoza", "age": 19},
]

for s in sorted(students, key=lambda s: s["age"]):
    print(s["name"], s["age"])
text
Dilnoza 19
Aziza 20
Bekzod 22

lambda s: s["age"] bu joyida yozilgan kiçkina funksiya: "s öquvçi berilsa, s["age"] ni qaytar". sorted() uni har bir luğat uçun çaqiradi va qaytgan yoşlar böyiça saralaydi. lambda Lambda va yuqori tartibli funksiyalar darsida töliq tuşuntiriladi.

2-şakl: röyxatlar luğati ​

Har bir kalit ostida guruhlangan bir neçta element.

python
grades = {
    "Aziza": [90, 85, 97],
    "Bekzod": [72, 64, 80],
}

grades["Aziza"].append(88)          # Aziza uçun baho qöşamiz
grades["Dilnoza"] = [79]            # yangi öquvçi qöşamiz

for name, scores in grades.items():
    average = sum(scores) / len(scores)
    print(f"{name}: {scores} → {average:.1f}")
text
Aziza: [90, 85, 97, 88] → 90.0
Bekzod: [72, 64, 80] → 72.0
Dilnoza: [79] → 79.0

Bu şaklni tekis maʼlumotlardan quriş uçun Luğatlar darsidagi guruhlaş andozasini işlating:

python
orders = [("Aziza", "çoy"), ("Bekzod", "qahva"), ("Aziza", "somsa")]

by_customer = {}
for customer, item in orders:
    by_customer.setdefault(customer, []).append(item)

print(by_customer)
text
{'Aziza': ['çoy', 'somsa'], 'Bekzod': ['qahva']}

3-şakl: luğatlar luğati ​

Takrorlanmas ID böyiça topiladigan yozuvlar.

python
products = {
    "P001": {"name": "Daftar", "price": 15000, "stock": 40},
    "P002": {"name": "Ruçka", "price": 3000, "stock": 0},
    "P003": {"name": "Ryukzak", "price": 180000, "stock": 5},
}

print(products["P003"]["price"])

products["P002"]["stock"] += 25          # bitta maydonni yangilaymiz
products["P004"] = {"name": "Çizğiç", "price": 5000, "stock": 12}

for code, info in products.items():
    status = "bor" if info["stock"] > 0 else "TUGAGAN"
    print(f"{code}  {info['name']:<9} {info['price']:>8,}  {status}")
text
180000
P001  Daftar      15,000  bor
P002  Ruçka        3,000  bor
P003  Ryukzak    180,000  bor
P004  Çizğiç       5,000  bor

Luğatlar röyxatidan farqli ravişda, yozuvni ID böyiça topiş uçun sikl kerak emas.

4-şakl: röyxatlar röyxati (jadval) ​

Diagramma: 4-şakl: röyxatlar röyxati (jadval)

Qatorlar va ustunlar: öyin taxtasi, örindiqlar sxemasi yoki sonlar jadvali.

python
board = [
    ["X", "O", "X"],
    [" ", "X", "O"],
    ["O", " ", "X"],
]

print(board[0][2])     # 0-qator, 2-ustun

board[1][0] = "O"      # belgi qöyamiz

for row in board:
    print(" | ".join(row))
text
X
X | O | X
O | X | O
O |   | X

board[row][col]: birinçi indeks qatorni, ikkinçisi esa şu qatordagi elementni tanlaydi.

Içma-iç sikllar har bir katakni aylanib çiqadi:

python
matrix = [
    [1, 2, 3],
    [4, 5, 6],
]

total = 0
for row in matrix:
    for value in row:
        total += value

print(total)
text
21

Yanada çuqurroq ​

Tuzilmalar kerakliça çuqur joylaşişi mumkin. Quyidagi misol veb API dan keladigan odatiy maʼlumotlarga öxşaydi:

python
order = {
    "id": 5012,
    "customer": {"name": "Aziza", "phone": "+998901234567"},
    "items": [
        {"product": "Çoy", "qty": 2, "price": 15000},
        {"product": "Somsa", "qty": 4, "price": 8000},
    ],
    "delivery": {"address": {"city": "Toşkent", "street": "Amir Temur 1"}},
}

print(order["customer"]["name"])
print(order["items"][1]["product"])
print(order["delivery"]["address"]["city"])

total = 0
for item in order["items"]:
    total += item["qty"] * item["price"]
print(f"Buyurtma summasi: {total:,} söm")
text
Aziza
Somsa
Toşkent
Buyurtma summasi: 62,000 söm

Yölni qadamma-qadam aniqlang

Har bir darajada turini tekşiring: order luğat → order["items"] röyxat → order["items"][1] luğat → ["product"] satr.

Çuqurdagi yöq kalitlar ​

Ketma-ket .get() çaqiruvlari baʼzi qismlar yöq bölganda KeyError dan saqlaydi. Har bir daraja uçun standart qiymat sifatida böş luğat bering:

python
order = {"id": 5013, "customer": {"name": "Bekzod"}}

city = order.get("delivery", {}).get("address", {}).get("city", "nomaʼlum")
print(city)
text
nomaʼlum

Içma-iç maʼlumotlarni çiroyli çiqariş ​

print() hamma narsani bitta qatorga çiqaradi. pprint moduli ("pretty print", yaʼni çiroyli çiqariş) uni qatorlarga taqsimlaydi. from pprint import pprint şu moduldan faqat pprint funksiyasini yuklaydi (bu şaklni Modullar va import darsi tuşuntiradi):

python
from pprint import pprint

data = {"name": "Aziza", "scores": [90, 85, 97], "address": {"city": "Toşkent", "zip": "100000"}}
pprint(data, width=40)
text
{'address': {'city': 'Toşkent',
             'zip': '100000'},
 'name': 'Aziza',
 'scores': [90, 85, 97]}

Nusxalaş tuzoği ​

.copy() sayoz nusxa oladi: taşqi konteyner yangi, lekin içki röyxatlar va luğatlar hali ham ulaşilgan böladi:

python
original = {"name": "Aziza", "scores": [90, 85]}
shallow = original.copy()

shallow["name"] = "Özgartirildi"    # qiymatni almaştiriş: faqat nusxa özgaradi
shallow["scores"].append(100)       # ulaşilgan içki röyxatni özgartiriş: ikkalasi ham köradi

print(original)
print(shallow)
text
{'name': 'Aziza', 'scores': [90, 85, 100]}
{'name': 'Özgartirildi', 'scores': [90, 85, 100]}

Töliq mustaqil nusxa uçun import copy qiling va copy.deepcopy(original) ni işlating. U içki röyxat va luğatlarni ham, har bir darajada, nusxalaydi.

Özingiz sinab köring ​

Içma-iç buyurtma maʼlumotlarini örganing: element qöşing, miqdorni özgartiring yoki eng qimmat qatorni çiqaring.

Köp uçraydigan xatolar ​

1. Qaysidir darajada tur notöğri ​

py
students = [{"name": "Aziza"}, {"name": "Bekzod"}]
print(students["name"])
text
TypeError: list indices must be integers or slices, not str

Python röyxat indeksi satr emas, butun son yoki kesim bölişi kerakligini aytyapti. students bu röyxat, şuning uçun avval son kerak: students[0]["name"]. Yöl qayerda buzilganini topiş uçun type() ni har bir darajada bittadan çiqarib köring.

2. Jadvalni * bilan yasaş ​

python
grid = [[0] * 3] * 3      # 3 ta alohida qatorga öxşaydi...
grid[0][0] = 1
print(grid)
text
[[1, 0, 0], [1, 0, 0], [1, 0, 0]]

* 3 aynan bitta içki röyxatni uç marta takrorladi. Tuzatiş: röyxat comprehension ifodasi yordamida har safar yangi qator yarating (bu ifodalar keyingi Comprehension ifodalari darsida tuşuntiriladi):

python
grid = [[0] * 3 for _ in range(3)]
grid[0][0] = 1
print(grid)
text
[[1, 0, 0], [0, 0, 0], [0, 0, 0]]

3. Jadvalni .copy() bilan nusxalaş ​

python
grid = [[0, 0], [0, 0]]
backup = grid.copy()
grid[0][0] = 9
print(backup)
text
[[9, 0], [0, 0]]

"Zaxira nusxa" ham özgardi. .copy() taşqi röyxatni nusxaladi, lekin ikkala röyxat ham aynan bir xil qator röyxatlarini saqlaydi. Tuzatiş: copy.deepcopy(grid) yoki har bir qatorni nusxalang: [row.copy() for row in grid].

Maşqlar ​

1. Kitob javoni ​

Berilgan

python
books = [
    {"title": "Python asoslari", "year": 2021, "pages": 320},
    {"title": "Maʼlumotlar ilmiga kiriş", "year": 2019, "pages": 450},
    {"title": "Python bilan veb", "year": 2023, "pages": 280},
]

röyxatdagi ikkinçi kitobning nomini, keyin barça kitoblar sahifalarining umumiy sonini çiqaring.

Yeçim
python
books = [
    {"title": "Python asoslari", "year": 2021, "pages": 320},
    {"title": "Maʼlumotlar ilmiga kiriş", "year": 2019, "pages": 450},
    {"title": "Python bilan veb", "year": 2023, "pages": 280},
]

print(books[1]["title"])

total_pages = 0
for book in books:
    total_pages += book["pages"]
print(total_pages)

2. Sinflarning örtaça bahosi ​

classes = {"9A": [4, 5, 3, 5], "9B": [5, 5, 4], "9C": [3, 4, 4, 2, 5]} uçun har bir sinfni örtaça bahosi bilan (2 xona aniqlikda) çiqaring.

Yeçim
python
classes = {"9A": [4, 5, 3, 5], "9B": [5, 5, 4], "9C": [3, 4, 4, 2, 5]}

for name, marks in classes.items():
    print(f"{name}: {sum(marks) / len(marks):.2f}")

3. Krestik-nolik ğolibi ​

Uşbu board ning har bir qatori va ustunini tekşiring. Birortasida " " bölmagan uçta bir xil belgi bölsa, ğolib belgini çiqaring, aks holda Hozirça ğolib yöq ni çiqaring.

python
board = [
    ["X", "O", "O"],
    ["X", "O", " "],
    ["X", " ", "O"],
]
Yeçim
python
board = [
    ["X", "O", "O"],
    ["X", "O", " "],
    ["X", " ", "O"],
]

winner = None

for i in range(3):
    row = board[i]
    column = [board[r][i] for r in range(3)]
    for line in (row, column):
        if line[0] != " " and line[0] == line[1] == line[2]:
            winner = line[0]

print(f"Ğolib: {winner}" if winner else "Hozirça ğolib yöq")
text
Ğolib: X

4. Ombor hisoboti ​

Quyidagi luğatlar luğatidan foydalanib, töldiriş kerak bölgan mahsulotlarni (qoldiği min_stock dan kam) va barça qoldiqning umumiy qiymatini (narx × qoldiq) çiqaring.

python
inventory = {
    "çoy": {"price": 15000, "stock": 12, "min_stock": 20},
    "şakar": {"price": 9000, "stock": 50, "min_stock": 30},
    "qahva": {"price": 45000, "stock": 4, "min_stock": 10},
}
Yeçim
python
inventory = {
    "çoy": {"price": 15000, "stock": 12, "min_stock": 20},
    "şakar": {"price": 9000, "stock": 50, "min_stock": 30},
    "qahva": {"price": 45000, "stock": 4, "min_stock": 10},
}

total_value = 0
for product, info in inventory.items():
    total_value += info["price"] * info["stock"]
    if info["stock"] < info["min_stock"]:
        need = info["min_stock"] - info["stock"]
        print(f"Töldiriş kerak: {product}, kamida {need} ta buyurtma qiling")

print(f"Qoldiqning umumiy qiymati: {total_value:,} söm")
text
Töldiriş kerak: çoy, kamida 8 ta buyurtma qiling
Töldiriş kerak: qahva, kamida 6 ta buyurtma qiling
Qoldiqning umumiy qiymati: 810,000 söm

5. Guruhlaş va umumlaştiriş ​

Uşbu savdolardan luğat tuzing: har bir şahar kalit bölsin, uning qiymati esa şu şaharning savdolar soni va umumiy summasi saqlangan luğat bölsin. Şaharlarni umumiy summa böyiça, eng kattasidan boşlab çiqaring.

python
sales = [
    {"city": "Toşkent", "amount": 120000},
    {"city": "Samarqand", "amount": 80000},
    {"city": "Toşkent", "amount": 45000},
    {"city": "Buxoro", "amount": 150000},
    {"city": "Samarqand", "amount": 30000},
]

Kutilgan natija:

text
Toşkent: 2 ta savdo, 165,000 söm
Buxoro: 1 ta savdo, 150,000 söm
Samarqand: 2 ta savdo, 110,000 söm
Yeçim
python
sales = [
    {"city": "Toşkent", "amount": 120000},
    {"city": "Samarqand", "amount": 80000},
    {"city": "Toşkent", "amount": 45000},
    {"city": "Buxoro", "amount": 150000},
    {"city": "Samarqand", "amount": 30000},
]

summary = {}
for sale in sales:
    city = sale["city"]
    if city not in summary:
        summary[city] = {"count": 0, "total": 0}
    summary[city]["count"] += 1
    summary[city]["total"] += sale["amount"]

ranked = sorted(summary.items(), key=lambda pair: pair[1]["total"], reverse=True)

for city, stats in ranked:
    print(f"{city}: {stats['count']} ta savdo, {stats['total']:,} söm")

summary.items() (city, stats) juftliklarini beradi, şuning uçun lambda kalit pair[1]["total"] orqali içki luğatga murojaat qiladi.

Xulosa ​

  • Kolleksiyalar boşqa kolleksiyalarni öz içiga ola oladi. Murojaat yölini çapdan öngga öqing: data["items"][0]["price"].
  • Maydonlari bir xil yozuvlar uçun luğatlar röyxati, guruhlar uçun röyxatlar luğati, ID böyiça yozuvlar uçun luğatlar luğati, jadvallar uçun esa röyxatlar röyxati.
  • Har safar bitta daraja böyiça sikl yurgizing, jadvallar uçun içma-iç sikllardan foydalaning. Ketma-ket .get(key, {}) ixtiyoriy qismlarni hal qiladi, pprint esa çuqur maʼlumotlarni körsatadi.
  • Jadvallarni [[0] * cols] * rows bilan emas, [[0] * cols for _ in range(rows)] bilan yasang.
  • .copy() luğatlarda ham, jadvallarda ham sayoz nusxa oladi. Töliq mustaqil içma-iç nusxalar uçun copy.deepcopy() ni işlating.

Qöşimça manbalar ​