Skip to content

Mantiqiy operatorlar ​

Rasm: Mantiqiy operatorlar

Nimalarni örganasiz

  • Şartlarni and va or bilan birlaştiriş
  • Şartni not bilan teskarisiga aylantiriş
  • not, and va or qaysi tartibda hisoblanadi
  • Qisqa tutaşuvli (short-circuit) hisoblaş va u qanday qilib xatolarning oldini oladi
  • in va not in "bu şulardan birimi?" ni qanday tekşiradi va ular maşhur x == "a" or "b" tuzoğidan qanday qutqaradi

Nega bu muhim ​

Haqiqiy qarorlar kamdan-kam hollarda faqat bitta narsaga boğliq böladi. Agar 21 yoşdan katta bölsangiz va haydovçilik guvohnomangiz bölsa, maşina ijaraga olişingiz mumkin. Dökon şanba yoki yakşanba kuni yopiq. Agar foydalanuvçi tizimga kirmagan bölsa (not), kiriş formasini körsating. Mantiqiy operatorlar if içiga if joylamasdan, bunday şartlarni töğridan-töğri ifodalaş imkonini beradi.

and: ikkalasi ham rost bölişi kerak ​

python
age = 25
has_license = True

if age >= 21 and has_license:
    print("Siz maşina ijaraga olişingiz mumkin.")
else:
    print("Keçirasiz, maşina ijaraga ololmaysiz.")
text
Siz maşina ijaraga olişingiz mumkin.

a and b faqat a va b ning ikkalasi ham rost bölganda True böladi:

aba and b
TrueTrueTrue
TrueFalseFalse
FalseTrueFalse
FalseFalseFalse

or: kamida bittasi rost bölişi kerak ​

python
day = "yakşanba"

if day == "şanba" or day == "yakşanba":
    print("Dam oliş kuni!")
text
Dam oliş kuni!

a or b ulardan kamida bittasi rost bölganda True böladi:

aba or b
TrueTrueTrue
TrueFalseTrue
FalseTrueTrue
FalseFalseFalse

not: teskarisiga aylantiriş ​

not True ni False ga, False ni esa True ga aylantiradi:

python
is_logged_in = False

if not is_logged_in:
    print("Iltimos, tizimga kiring.")
text
Iltimos, tizimga kiring.

not rost va yolğon hisoblanadigan qiymatlar bilan yaxşi öqiladi: if not email: "agar email böş bölsa" degani. Taqqoslaşlarda töğridan-töğri operatorni afzal köring: not x == 5 örniga x != 5, not "a" in text örniga "a" not in text deb yozing.

Bir neça operatorni birlaştiriş ​

Ustuvorlik: avval not, keyin and, keyin or ​

Matematikada * + dan oldin bajarilgani kabi, Python avval not ni, keyin and ni, keyin or ni hisoblaydi. Barça taqqoslaşlar (==, <, …) ulardan oldin bajariladi.

python
is_member = False
total = 120000
has_coupon = True

# and birinçi bajariladi: is_member or (total > 100000 and has_coupon)
if is_member or total > 100000 and has_coupon:
    print("Çegirma qöllanildi")
text
Çegirma qöllanildi

Bu yerda natija töğri, lekin uni notöğri tuşunib qoliş oson. a or b and c doim a or (b and c) degani. (a or b) and c ni nazarda tutgan bölsangiz, qavslarni yozişingiz şart. and va or ni aralaştirganda, hatto talab qilinmasa ham, qavslardan foydalaning: is_member or (total > 100000 and has_coupon).

Oraliqlar: zanjir va and ​

hour >= 9 and hour < 18 - Mantiqiy qiymatlar va taqqoslaş darsidagi zanjirli 9 <= hour < 18 bilan bir xil. "Oraliqdan taşqarida" degan şart uçun or ni işlating:

python
hour = 22
if hour < 9 or hour >= 18:
    print("Ofis yopiq.")

in va not in: bu şulardan birimi? ​

in ni satrlar bilan matn bölagini qidiriş uçun işlatgansiz. U qiymat qavs içida yozilgan guruhdagi qiymatlardan biri ekanini ham tekşiradi:

python
print("kent" in "Toşkent")
print("K" in "Toşkent")          # harf registri muhim

city = "Samarqand"
print(city in ("Toşkent", "Samarqand", "Buxoro"))
print(city not in ("Toşkent", "Buxoro"))
text
True
False
True
True

city in ("Toşkent", "Samarqand") city == "Toşkent" or city == "Samarqand" bilan bir maʼnoda, not in esa uning teskarisi. ("Toşkent", "Samarqand", "Buxoro") - bu kortej (tuple), özgarmas qiymatlar guruhi. U haqida Kortejlar va qiymatlarni ajratiş darsida örganasiz. Hozirça x in (a, b, c) "x bulardan biri" deyişning qulay usuli.

or tuzoği ​

Bu töğriga öxşaydi, lekin notöğri:

python
color = "yaşil"

if color == "qizil" or "kök":
    print("Asosiy rang!")   # ISTALGAN rang uçun çop etiladi
text
Asosiy rang!

Python buni (color == "qizil") or ("kök") deb öqiydi. Ikkinçi qism şunçaki "kök" satri, u esa rost hisoblanadi, şuning uçun butun şart doim rost böladi.

Tuzatiş: taqqoslaşni ikkala tomonda takrorlang yoki, yaxşisi, in dan foydalaning:

python
color = "yaşil"

if color == "qizil" or color == "kök":
    print("Asosiy rang!")

if color in ("qizil", "kök"):        # tozaroq
    print("Asosiy rang!")

"yaşil" uçun heç biri çop etmaydi.

Qisqa tutaşuvli hisoblaş ​

Python javobni bilişi bilanoq hisoblaşni töxtatadi:

  • a and b: agar a yolğon bölsa, natija a ning özi va b hisoblanmaydi.
  • a or b: agar a rost bölsa, natija a ning özi va b hisoblanmaydi.

Bu xavfsizlik tekşiruvini birinçi qöyib, xatolardan himoyalaniş imkonini beradi:

python
count = 0
total = 50

if count != 0 and total / count > 10:
    print("Örtaça yuqori")
else:
    print("Maʼlumot yöq yoki örtaça past")
text
Maʼlumot yöq yoki örtaça past

count != 0 False bölgani uçun Python total / count ni umuman bajarmaydi, şuning uçun ZeroDivisionError yuz bermaydi. Ikki tomonni almaştirsangiz, dastur xato bilan töxtaydi.

and va or faqat mantiqiy qiymat emas, qiymat qaytaradi ​

Aniqroq aytganda, and va or öz operandlaridan birini qaytaradi:

  • a or b agar a rost bölsa a ni, aks holda b ni qaytaradi.
  • a and b agar a yolğon bölsa a ni, aks holda b ni qaytaradi.

Bu standart qiymatlar uçun qulay usul beradi:

python
name = ""   # tasavvur qiling: input("Ism (ixtiyoriy): ").strip()

display_name = name or "Mehmon"
print(f"Xuş kelibsiz, {display_name}!")
text
Xuş kelibsiz, Mehmon!

Agar name böş satr bölsa (yolğon), "Mehmon" olinadi. Lekin sonlar bilan ehtiyot böling: 0 or 10 natijasi 10, hatto 0 yaroqli qiymat bölsa ham.

Şartlarni soddalaştiriş ​

Baʼzi özgartirişlar şartlarni öqişni osonlaştiradi. Quyidagi ikki juftlik doim teng kuçli (De Morgan qonunlari):

Buquyidagiga teng
not (a and b)not a or not b
not (a or b)not a and not b
python
is_weekend = False
is_holiday = False

# Yomon: öqiş qiyin
if not (is_weekend or is_holiday):
    print("Iş kuni")

# Yaxşi: mantiq xuddi şu, lekin tabiiy öqiladi
if not is_weekend and not is_holiday:
    print("Iş kuni")

Şuningdek, mantiqiy qiymatlarni True bilan taqqoslamang. if is_valid == True: örniga if is_valid:, if is_valid == False: örniga if not is_valid: deb yozing.

Uzun şart qismlariga nom beriş ham yordam beradi:

python
age = 30
income = 9_000_000
has_debt = False

is_adult = age >= 18
earns_enough = income >= 5_000_000

if is_adult and earns_enough and not has_debt:
    print("Kredit oldindan maʼqullandi")

Özingiz sinab köring ​

Turli qiymatlarni sinab köring va kirişga ruxsat beriliş-berilmasligini taxmin qiling.

Köp uçraydigan xatolar ​

1. x == a or b ​

python
answer = "yöq"

if answer == "ha" or "h":
    print("Siz rozi böldingiz!")
text
Siz rozi böldingiz!

Yakka "h" rost hisoblanadi, şuning uçun şart doim rost. Tuzatiş: if answer in ("ha", "h"):.

2. or kerak bölganda and yoziş ​

python
day = "şanba"
if day == "şanba" and day == "yakşanba":   # ikkalasi bir vaqtda bölişi mumkin emas!
    print("Dam oliş kuni")
else:
    print("Iş kuni")
text
Iş kuni

Özgaruvçi bir vaqtning özida ikki xil qiymatga teng böla olmaydi. Tuzatiş: or.

3. Himoya tekşiruvi notöğri tomonda ​

py
count = 0
total = 50

if total / count > 10 and count != 0:
    print("Örtaça yuqori")
text
ZeroDivisionError: division by zero

Böliş tekşiruv uni töxtatişga ulgurmasidan oldin bajariladi. Tuzatiş: if count != 0 and total / count > 10:.

4. &&, || yoki ! işlatiş ​

py
age = 20
has_ticket = True

if age >= 18 && has_ticket:
    print("Xuş kelibsiz")
text
    if age >= 18 && has_ticket:
                  ^
SyntaxError: invalid syntax

Boşqa tillarda şu belgilar işlatiladi. Pythonda esa ular söz bilan yoziladi: and, or, not. (! alohida mavjud emas, lekin != bor.)

Maşqlar ​

1. Rostlik jadvalini tekşiring ​

Har bir natijani taxmin qiling:

python
print(True and not False)
print(False or not True)
print(not (3 > 2 and 2 > 1))
print(5 > 3 or 1 / 0 > 0)
Yeçim
text
True
False
False
True

Oxirgi qator xato bermaydi: 5 > 3 True, şuning uçun or 1 / 0 ni heç qaçon hisoblamaydi.

2. Muzeyga bepul kiriş ​

Muzeyga 7 yoşgaça bolalar va 65 yoş va undan kattalar bepul kiradi. Talabalar ham bepul kiradi, lekin dam oliş kunlari emas. age, is_student va is_weekend berilgan; Bepul kiriş yoki Iltimos, çipta oling deb çop eting. 20 yoşli talaba iş kunida (bepul) va dam oliş kunida (çipta), hamda 70 yoşli kişi dam oliş kunida (bepul) bilan sinab köring.

Yeçim
python
age = 20
is_student = True
is_weekend = False

is_free = age < 7 or age >= 65 or (is_student and not is_weekend)

if is_free:
    print("Bepul kiriş")
else:
    print("Iltimos, çipta oling")
text
Bepul kiriş

Qavslar şart emas (and or dan oldin bajariladi), lekin ular qaysi qismlar birga ekanini körsatib turadi.

3. Kabisa yili ​

Yil 4 ga bölinsa, u kabisa yili hisoblanadi, bundan mustasno 100 ga bölinadigan yillar: ular faqat 400 ga ham bölinsa kabisa yili böladi. year berilgan, u kabisa yili yoki yöqligini çop eting. 2024 (ha), 1900 (yöq), 2000 (ha) va 2026 (yöq) bilan sinab köring.

Yeçim
python
year = 1900

is_leap = (year % 4 == 0 and year % 100 != 0) or year % 400 == 0

if is_leap:
    print(f"{year} kabisa yili")
else:
    print(f"{year} kabisa yili emas")

4. Xatoni tuzating ​

Bu dastur Yaroqli javob ni faqat "h", "ha", "y" yoki "yöq" uçun (istalgan harf registrida) çop etişi kerak. Hozir esa u hamma narsa uçun Yaroqli javob deb çop etadi. Uni tuzating.

python
answer = "balki"

if answer.lower() == "h" or "ha" or "y" or "yöq":
    print("Yaroqli javob")
else:
    print("Iltimos, ha yoki yöq deb javob bering")
Yeçim
python
answer = "balki"

if answer.lower() in ("h", "ha", "y", "yöq"):
    print("Yaroqli javob")
else:
    print("Iltimos, ha yoki yöq deb javob bering")

5. Parol qoidalari ​

Parol quyidagilarning hammasi bajarilganda yaroqli hisoblanadi:

  • uzunligi kamida 8 ta belgi,
  • faqat harflardan iborat emas (kamida bitta harf bölmagan belgi bor),
  • faqat raqamlardan iborat emas,
  • istalgan harf registrida "parol" sözini öz içiga olmaydi.

password berilgan. Kuçli yoki u buzgan birinçi qoidani tuşuntiradigan xabarni çop eting. "abc", "abcdefgh", "12345678", "meningParolim1" va "çoy4ikki!" bilan sinab köring.

Yeçim
python
password = "çoy4ikki!"

if len(password) < 8:
    print("Juda qisqa: kamida 8 ta belgi işlating.")
elif password.isalpha():
    print("Kamida bitta raqam yoki belgi qöşing.")
elif password.isdigit():
    print("Faqat raqamlardan foydalanmang.")
elif "parol" in password.lower():
    print("'parol' sözini işlatmang.")
else:
    print("Kuçli")

elif zanjiri birinçi buzilgan qoidada töxtaydi, şuning uçun har bir xabar birinçi muammoga mos keladi.

Xulosa ​

  • and uçun ikkala tomon ham rost bölişi, or uçun kamida bittasi rost bölişi kerak, not esa qiymatni teskarisiga aylantiradi.
  • Ustuvorlik: not → and → or. Ularni aralaştirganda qavslardan foydalaning.
  • x in ("a", "b") "bu şulardan birimi?" deb söraydi. x == "a" or "b" doim rost.
  • Qisqa tutaşuv: and birinçi yolğon qiymatda, or esa birinçi rost qiymatda töxtaydi, şuning uçun xavfsizlik tekşiruvlarini birinçi qöying.
  • value or default böş qiymatlar uçun zaxira qiymat beradi.
  • Şartlarni nomlangan mantiqiy özgaruvçilar, De Morgan qonunlari va if flag == True: örniga if flag: yordamida soddalaştiring.

Qöşimça manbalar ​