Skip to content

Röyxatlar bilan işlaş va saralaş ​

Rasm: Röyxatlar bilan işlaş va saralaş

Nimalarni örganasiz

  • list.sort() va sorted() örtasidagi farq
  • Teskari tartibda va key funksiyasi bilan saralaş
  • Matnni katta-kiçik harflardan qatʼi nazar alifbo böyiça saralaş
  • Röyxatlar uçun örnatilgan funksiyalar: min, max, sum, len, reversed
  • Kundalik vazifalar: takrorlarni olib taşlaş, örinni topiş va matnga birlaştiriş

Nega bu muhim ​

Maʼlumot röyxatga tuşgaç, odatda uni tartibga solgingiz keladi: ballarni eng yuqorisidan eng pastigaça joylaş, ismlarni alifbo böyiça çiqariş, eng arzon mahsulotlarni birinçi körsatiş. Pythonda saralaş tez, moslaşuvçan va bir qatorda bajariladi. Faqat unga nima böyiça saralaşni aytişni bilsangiz böldi.

sort() va sorted() ​

Saralaşning ikki usuli bor va ularning farqi muhim:

python
scores = [72, 95, 58, 88]

ranked = sorted(scores)     # YANGI saralangan röyxat qaytaradi
print(ranked)
print(scores)               # asl röyxat özgarmagan

scores.sort()               # röyxatning ÖZINI saralaydi, None qaytaradi
print(scores)
text
[58, 72, 88, 95]
[72, 95, 58, 88]
[58, 72, 88, 95]
sorted(items)items.sort()
Asl röyxatni özgartiradimi?YöqHa
Qaytaradiyangi röyxatNone
Nimalar bilan işlaydiistalgan takrorlanuvçi obyekt: röyxat, satr, kortej, töplam, luğat…faqat röyxatlar

Asl tartib ham kerak bölsa, sorted() ni işlating. U endi kerak bölmasa, .sort() ni işlating.

sorted() istalgan takrorlanuvçi obyekt (iterable: for sikli aylanib çiqa oladigan har qanday narsa) bilan işlaydi va har doim röyxat qaytaradi:

python
print(sorted("python"))
print(sorted((3, 1, 2)))
text
['h', 'n', 'o', 'p', 't', 'y']
[1, 2, 3]

Teskari tartib ​

Ikkalasi ham reverse=True ni qabul qiladi:

python
scores = [72, 95, 58, 88]

print(sorted(scores, reverse=True))

scores.sort(reverse=True)
print(scores)
text
[95, 88, 72, 58]
[95, 88, 72, 58]

Buni .reverse() bilan adaştirmang: u saralamasdan, joriy tartibni şunçaki teskari aylantiradi:

python
letters = ["b", "c", "a"]
letters.reverse()
print(letters)
text
['a', 'c', 'b']

Matnni saralaş ​

Satrlar kod nuqtalari böyiça saralanadi (Mantiqiy qiymatlar va taqqoslaş darsiga qarang), şuning uçun barça katta harflar kiçik harflardan oldin keladi:

python
names = ["bekzod", "Aziza", "dilnoza", "Gulnora"]
print(sorted(names))
text
['Aziza', 'Gulnora', 'bekzod', 'dilnoza']

Odatda odamlar buni kutmaydi. Yeçim key dan foydalaniş.

key bilan saralaş ​

key= Pythonga har bir element uçun nimani taqqoslaş kerakligini aytadi. Siz funksiya berasiz, Python uni har bir elementga qöllaydi va natijalar böyiça saralaydi. Elementlarning özi özgarmaydi.

python
names = ["bekzod", "Aziza", "dilnoza", "Gulnora"]

print(sorted(names, key=str.lower))   # kiçik harfli variantlarni taqqoslaymiz
text
['Aziza', 'bekzod', 'dilnoza', 'Gulnora']

str.lower dan keyin qavslar yöqligiga eʼtibor bering. Siz funksiyani özingiz çaqirmayapsiz, balki uni sorted çaqirişi uçun topşiryapsiz.

Boşqa foydali kalitlar:

python
words = ["ananas", "nok", "olxöri", "kivi"]
print(sorted(words, key=len))                 # uzunlik böyiça

temperatures = [-12, 5, -3, 8, 0]
print(sorted(temperatures, key=abs))          # noldan uzoqlik böyiça
text
['nok', 'kivi', 'ananas', 'olxöri']
[0, -3, 5, 8, -12]

Ikki elementning kaliti bir xil bölsa, masalan "ananas" va "olxöri" (ikkalasi ham 6 harf), ular öz dastlabki nisbiy tartibini saqlaydi. Pythonda saralaş barqaror (stable).

key va reverse ni birga işlatiş mumkin:

python
words = ["ananas", "nok", "olxöri", "kivi"]
print(sorted(words, key=len, reverse=True))
text
['ananas', 'olxöri', 'kivi', 'nok']

Öz kalitlaringiz

Tez orada öz key funksiyalaringizni, jumladan lambda deb ataladigan qisqa bir qatorli funksiyalarni yozasiz (Lambda va yuqori tartibli funksiyalar darsiga qarang). Masalan, key=lambda p: p["price"] mahsulotlarni narxi böyiça saralaydi. Bir neçta mezon böyiça saralaş uçun kalit juftlik qaytarişi mumkin: key=lambda p: (p["category"], p["price"]) avval toifa, keyin har bir toifa içida narx böyiça saralaydi.

min, max, sum va boşqalar ​

python
prices = [12000, 4500, 30000, 8000]

print(min(prices))
print(max(prices))
print(sum(prices))
print(sum(prices) / len(prices))
text
4500
30000
54500
13625.0

min va max ham key ni qabul qiladi:

python
words = ["ananas", "nok", "olxöri", "kivi"]
print(max(words, key=len))
print(min(words, key=len))
text
ananas
nok

Bir neçta element teng bölsa, birinçisi tanlanadi.

Yana röyxat metodlari ​

MetodNima qiladi
lst.index(x)birinçi x ning örni (yöq bölsa ValueError)
lst.count(x)x neçta marta uçraşi
lst.reverse()röyxatning özini teskari aylantiradi
lst.copy()sayoz nusxa

Va bir neçta foydali örnatilgan funksiyalar:

FunksiyaNima qiladi
len(lst)elementlar soni
reversed(lst)sikl uçun elementlarni teskari tartibda beradi
sorted(lst)yangi saralangan röyxat
any(...), all(...)ha/yöq tekşiruvlari (Comprehension ifodalari darsiga qarang)

Odatiy röyxat vazifalari ​

Röyxat böşmi? ​

Böş röyxat yolğon (falsy) hisoblanadi:

python
cart = []

if not cart:
    print("Savatingiz böş")

Eng yaxşi N ta element ​

Saralang, keyin kesib oling:

python
scores = [72, 95, 58, 88, 64, 91]

top_three = sorted(scores, reverse=True)[:3]
print(top_three)
text
[95, 91, 88]

Tartibni saqlagan holda takrorlarni olib taşlaş ​

python
visits = ["asosiy", "haqida", "asosiy", "dökon", "haqida", "asosiy"]

unique = []
for page in visits:
    if page not in unique:
        unique.append(page)

print(unique)
text
['asosiy', 'haqida', 'dökon']

Katta röyxatlar uçun tezroq usullar Töplamlar darsida körsatilgan.

Röyxatni matnga birlaştiriş ​

.join() faqat satrlar bilan işlaydi. Keng tarqalgan usul: bölaklarni satr körinişida röyxatga yiğib, oxirida bir marta birlaştiriş:

python
numbers = [3, 1, 4, 1, 5]

parts = []
for n in numbers:
    parts.append(str(n))
print(", ".join(parts))
text
3, 1, 4, 1, 5

Comprehension ifodalari darsida buning bir qatorli varianti körsatiladi: ", ".join(str(n) for n in numbers).

Parallel röyxatlarni birga saralaş ​

Ismlar va ballar ikki alohida röyxatda bölsa, ular birga qolişi uçun juftliklarni saralang:

python
names = ["Aziza", "Bekzod", "Dilnoza"]
marks = [81, 94, 88]

for mark, name in sorted(zip(marks, names), reverse=True):
    print(f"{name}: {mark}")
text
Bekzod: 94
Dilnoza: 88
Aziza: 81

zip(marks, names) (81, "Aziza") kabi juftliklar hosil qiladi. Juftliklar birinçi elementi, yaʼni ball böyiça saralanadi va ikkinçi elementga faqat ballar teng bölgandagina qaraladi. Bu juftliklar (kortejlar) haqida keyingi darsda köproq bilib olasiz.

Özingiz sinab köring ​

Mahsulot nomlarini turli usullarda saralang. key=len, reverse=True yoki narx böyiça saralaşni sinab köring.

Köp uçraydigan xatolar ​

1. .sort() natijasini saqlaş ​

python
scores = [3, 1, 2]
scores = scores.sort()
print(scores)
text
None

Tuzatiş: yoki alohida qatorda scores.sort(), yoki scores = sorted(scores).

2. Aralaş turlarni saralaş ​

py
values = [10, "5", 3]
values.sort()
text
TypeError: '<' not supported between instances of 'str' and 'int'

Python satr va sonni qanday tartiblaşni taxmin qilmaydi. Tuzatiş: avval hammasini bir turga özgartiring.

3. Key funksiyasini çaqiriş ​

py
names = ["b", "A"]
sorted(names, key=str.lower())
text
TypeError: unbound method str.lower() needs an argument

Funksiyaning özini qavslarsiz bering: key=str.lower.

4. Böş röyxatning min() yoki max() qiymati ​

py
max([])
text
ValueError: max() iterable argument is empty

Röyxat böş emasligini tekşiring yoki standart qiymat bering: max(values, default=0).

Maşqlar ​

1. Mehmonlar alifbo böyiça ​

guests = ["zafar", "Aziza", "madina", "Bobur"] ni katta-kiçik harflarga qaramasdan alifbo böyiça çiqaring, har bir ism katta harf bilan boşlansin.

Yeçim
python
guests = ["zafar", "Aziza", "madina", "Bobur"]

for guest in sorted(guests, key=str.lower):
    print(guest.capitalize())

2. Statistika ​

temps = [31, 35, 28, 37, 33, 26, 30] uçun eng past, eng yuqori, örtaça (1 xona aniqlikda) haroratni va eng issiqdan eng sovuqqa qarab saralangan haroratlarni çiqaring.

Yeçim
python
temps = [31, 35, 28, 37, 33, 26, 30]

print(f"Eng past: {min(temps)}")
print(f"Eng yuqori: {max(temps)}")
print(f"Örtaça: {sum(temps) / len(temps):.1f}")
print(f"Avval eng issiği: {sorted(temps, reverse=True)}")

3. Mediana ​

Mediana saralangan röyxatning örtadagi qiymati. Elementlar soni juft bölsa, u örtadagi ikki qiymatning örtaçasiga teng. [7, 1, 5, 3] (javob 4.0) va [9, 2, 6] (javob 6) medianasini hisoblang.

Yeçim
python
for values in [[7, 1, 5, 3], [9, 2, 6]]:
    ordered = sorted(values)
    middle = len(ordered) // 2

    if len(ordered) % 2 == 1:
        median = ordered[middle]
    else:
        median = (ordered[middle - 1] + ordered[middle]) / 2

    print(median)

4. Söz uçraşi reytingi ​

text = "bu muşuk va bu it va bu quş" uçun har bir takrorlanmas sözni uning neçta marta uçraşi bilan, eng köp uçraganidan boşlab çiqaring. .count() va takrorlanmas sözlar röyxatidan foydalaning.

Yeçim
python
text = "bu muşuk va bu it va bu quş"
words = text.split()

unique = []
for word in words:
    if word not in unique:
        unique.append(word)

for count, word in sorted(zip([words.count(w) for w in unique], unique), reverse=True):
    print(f"{word}: {count}")
text
bu: 3
va: 2
quş: 1
muşuk: 1
it: 1

Soni bir xil sözlar sözning özi böyiça teskari tartibda saralanadi, çunki birinçi elementlar teng bölsa, juftliklar ikkinçi elementni taqqoslaydi. [words.count(w) for w in unique] bu röyxat comprehension ifodasi, u Comprehension ifodalari darsida tuşuntirilgan. Luğatlar darsida sanaşning samaraliroq usuli körsatilgan.

5. Reyting jadvali ​

Berilgan:

python
players = ["ali", "Vali", "gani", "Sami", "Doni"]
points = [120, 95, 120, 150, 95]

Ballar böyiça, eng yuqorisidan boşlab saralangan reyting jadvalini çiqaring. Ballar teng bölsa, katta-kiçik harfga qaramasdan ism böyiça alifbo tartibida saralang. Örinlarni 1 dan boşlab körsating:

text
1. Sami  150
2. ali   120
3. gani  120
4. Doni   95
5. Vali   95
Yeçim
python
players = ["ali", "Vali", "gani", "Sami", "Doni"]
points = [120, 95, 120, 150, 95]

pairs = sorted(zip(players, points), key=lambda pair: (-pair[1], pair[0].lower()))

for rank, (name, score) in enumerate(pairs, start=1):
    print(f"{rank}. {name:<5}{score:>4}")

lambda pair: ... - joyida yozilgan kiçkina funksiya (Lambda va yuqori tartibli funksiyalar darsiga qarang). Kalit juftlik qaytaradi: minus ball, şunda katta ballar oldin keladi, keyin kiçik harfli ism, u tengliklarni hal qiladi. Odatda aynan şunday yoziladi. Boşqa usul barqarorlikdan foydalanadi: avval ism böyiça saralang, keyin ball böyiça sort(key=..., reverse=True) qiling, şunda har bir ball guruhi içida ismlar alifbo tartibida qoladi.

Xulosa ​

  • sorted(items) yangi röyxat qaytaradi. items.sort() röyxatning özini saralaydi va None qaytaradi.
  • reverse=True kamayiş tartibida saralaydi. .reverse() esa tartibni şunçaki teskari aylantiradi.
  • key=function hisoblangan qiymat böyiça saralaydi: key=str.lower, key=len, key=abs. Funksiyani () siz bering. Saralaş barqaror, şuning uçun kalitlari teng elementlar öz tartibini saqlaydi.
  • min, max, sum va len röyxatni umumlaştiradi, min/max esa key va default ni qabul qiladi.
  • Eng yaxşi N ta: sorted(items, reverse=True)[:n]. Boğliq röyxatlarni zip() juftliklarini saralab birga saqlang.

Qöşimça manbalar ​