Kortejlar va qiymatlarni ajratiş

Nimalarni örganasiz
- Kortej yaratiş, jumladan bitta elementli kortej
- Nega kortejni özgartirib bölmaydi va kortejlar qanday taqqoslanadi
- Ketma-ketlikni alohida özgaruvçilarga ajratiş
*restqanday qilib "qolgan hamma narsani" yiğadi- Qaçon röyxat örniga kortej işlatiş kerak
Nega bu muhim
Baʼzi qiymatlar guruhi birga keladi va özgarmasligi kerak: nuqtaning (x, y) koordinatalari, RGB rang (255, 128, 0), sana (2026, 9, 15). Kortej (tuple) ana şunday özgarmas guruhni saqlaydi. Qiymatlarni ajratiş (unpacking) bilan birga kortejlar kodni qisqaroq va tuşunarliroq qiladi. Siz ularni sezmagan holda allaqaçon işlatgansiz: a, b = b, a, enumerate() va zip() da.
Kortej yaratiş
Qiymatlarni qavs içiga vergul bilan ajratib yozing:
point = (3, 4)
color = (255, 128, 0)
birthday = (2004, 3, 21)
print(point)
print(type(color))
print(len(birthday))(3, 4)
<class 'tuple'>
3Aslida kortejni qavslar emas, vergul yaratadi. Qavslar odatda öqiş qulay bölişi uçun qöyiladi:
size = 1920, 1080
print(size)(1920, 1080)Böş va bitta elementli kortejlar
empty = ()
single = ("çoy",) # oxiridagi vergul şart
not_a_tuple = ("çoy") # qavs içidagi oddiy satr
print(type(single))
print(type(not_a_tuple))<class 'tuple'>
<class 'str'>Kortejlarni öqiş
Kortejlar ularni özgartirmaydigan hamma amallarni qöllab-quvvatlaydi: indeks, kesim, len, in, count, index va sikllar.
weekdays = ("Du", "Se", "Ço", "Pa", "Ju")
print(weekdays[0])
print(weekdays[-2:])
print("Şa" in weekdays)
for day in weekdays:
print(day, end=" ")
print()Du
('Pa', 'Ju')
False
Du Se Ço Pa JuKortejlarni taqqoslaş
Kortejlar luğatdagi sözlar kabi element-baelement taqqoslanadi: birinçi elementlar hal qiladi, ular teng bölgandagina Python ikkinçi elementga qaraydi va hokazo.
print((1, "b") < (1, "c"))
print((2026, 3, 21) < (2026, 12, 1))
print(sorted([("Bekzod", 85), ("Aziza", 92), ("Aziza", 78)]))True
True
[('Aziza', 78), ('Aziza', 92), ('Bekzod', 85)]Şuning uçun Röyxatlar bilan işlaş va saralaş darsidagi sorted(zip(marks, names)) avval ball böyiça saraladi va (year, month, day) körinişida saqlangan sanalar töğri tartiblanadi.
Kortejlar özgarmas
point = (3, 4)
point[0] = 10TypeError: 'tuple' object does not support item assignmentappend, remove yoki sort ham yöq. Kortejni "özgartiriş" uçun yangisini yarating:
point = (3, 4)
point = (10, point[1])
print(point)(10, 4)Bu nega foydali?
- Xavfsizlik: kortej elementlarini tasodifan almaştirib yoki öçirib bölmaydi.
- Maʼno: kortej "bu bitta özgarmas yozuv" deydi, röyxat esa "bu kengayişi mumkin bölgan kolleksiya" deydi.
- Luğat kalitlari: özgarmas qiymatlardan (sonlar, satrlar, şunday kortejlar) iborat kortejlarni luğatlarda kalit va töplamlarda element sifatida işlatiş mumkin. Röyxatlarni esa yöq. (Luğatlar va Töplamlar darslariga qarang.)
distances = {("Toşkent", "Samarqand"): 300, ("Toşkent", "Buxoro"): 570}
print(distances[("Toşkent", "Buxoro")])570Özgarmas, lekin faqat bir daraja çuqurlikda
Kortej qaysi obyektlarni saqlaşini qatʼiy belgilaydi, ularning içida nima bölişini emas. Agar elementlardan biri röyxat bölsa, u röyxat baribir özgarişi mumkin va kortej endi luğat kaliti böla olmaydi:
team = ("Aziza", ["Bekzod"])
team[1].append("Dilnoza")
print(team)
try:
groups = {team: "A guruh"}
except TypeError as error:
print("TypeError:", error)('Aziza', ['Bekzod', 'Dilnoza'])
TypeError: cannot use 'tuple' as a dict key (unhashable type: 'list')try/except xatoni uşlaydi, şunda dastur uni çop etib, işini davom ettira oladi. U bilan Istisnolarni qayta işlaş darsida tanişasiz.
Qiymatlarni ajratiş
Ajratiş ketma-ketlik elementlarini bir vaqtning özida bir neçta özgaruvçiga beradi:
point = (3, 4)
x, y = point
print(f"x = {x}, y = {y}")x = 3, y = 4Bu istalgan takrorlanuvçi obyekt bilan işlaydi: kortejlar, röyxatlar, satrlar va .split() natijalari:
first, last = "Aziza Karimova".split()
day, month, year = "15/09/2026".split("/")
a, b, c = "xyz"
print(last, year, c)Karimova 2026 zÖzgaruvçilar soni elementlar soniga teng bölişi kerak:
x, y = (1, 2, 3)ValueError: too many values to unpack (expected 2, got 3)Sikllarda ajratiş
Ajratişning haqiqiy kuçi aynan şu yerda körinadi. Siz buni kortejlar hosil qiluvçi enumerate() va zip() bilan körgansiz:
students = [("Aziza", 92), ("Bekzod", 85), ("Dilnoza", 78)]
for name, score in students:
print(f"{name}: {score}")Aziza: 92
Bekzod: 85
Dilnoza: 78Buni student[0] va student[1] bilan soliştiring: nomlar kodni izohsiz ham tuşunarli qiladi.
Qiymatlarni almaştiriş
Endi Özgaruvçilar darsidagi almaştiriş qanday işlaşini köriş mumkin:
a, b = 1, 2
a, b = b, a # öng tomon (2, 1) kortejini yasaydi, keyin u ajratiladi
print(a, b)2 1_ bilan qiymatlarni eʼtiborsiz qoldiriş
Kerak bölmagan qiymatlar uçun _ ni işlating:
record = ("Aziza", "Karimova", 20, "Toşkent")
first_name, _, age, _ = record
print(first_name, age)Aziza 20Qolganini * bilan yiğiş
Yulduzçali özgaruvçi qolgan barça elementlarni röyxatga yiğadi:
scores = [95, 88, 72, 64, 58]
best, *others = scores
print(best)
print(others)
*earlier, last = scores
print(last)
first, *middle, final = scores
print(middle)95
[88, 72, 64, 58]
58
[88, 72, 64]Bitta ajratişda faqat bitta yulduzçali özgaruvçi bölişi mumkin. U nol elementni ham yiğişi mumkin, bu holda u böş röyxat böladi.
Qulay qöllaniş: buyruqni uning argumentlaridan ajratiş:
command, *arguments = "copy hisobot.txt zaxira.txt".split()
print(command)
print(arguments)copy
['hisobot.txt', 'zaxira.txt']Içma-iç ajratiş
Agar elementlar içida kortejlar bölsa, tuzilmani bir yöla ajratiş mumkin:
route = ("51-avtobus", (41.31, 69.28), (41.35, 69.22))
name, (start_lat, start_lon), (end_lat, end_lon) = route
print(name, start_lat, end_lon)51-avtobus 41.31 69.22Xuddi şu narsa siklda ham işlaydi. enumerate(zip(items, prices)) (1, ("çoy", 15000)) kabi juftliklar beradi, şuning uçun sikl özgaruvçilari ham şu şaklni takrorlaydi:
items = ["çoy", "somsa", "şarbat"]
prices = [15000, 8000, 12000]
for number, (item, price) in enumerate(zip(items, prices), start=1):
print(f"{number}. {item}: {price:,} söm")1. çoy: 15,000 söm
2. somsa: 8,000 söm
3. şarbat: 12,000 sömBir neçta qiymat qaytariş
Funksiyalar (ularni Funksiyalar bölimida örganasiz) bittadan ortiq qiymat qaytariş uçun köpinça kortej qaytaradi, çaqiruvçi esa uni ajratib oladi. Örnatilgan funksiyalardan bunga misol - divmod(), u // va % natijalarini birga qaytaradi:
hours, minutes = divmod(135, 60)
print(f"{hours} soat {minutes} daqiqa")2 soat 15 daqiqaKortejmi yoki röyxatmi?
| Kortej işlating, agar… | Röyxat işlating, agar… |
|---|---|
| elementlar soni özgarmas bölsa | elementlar qöşilsa yoki öçirilsa |
| har bir örinning öz maʼnosi bölsa: (x, y), (ism, yoş) | barça elementlar bir xil turdagi narsa bölsa |
| maʼlumot özgarmasligi kerak bölsa | uni saralaysiz yoki özgartirasiz |
| luğat kaliti yoki töplam elementi kerak bölsa |
Yaxşi amaliy qoida: kortej jadvalning bitta qatoriga, röyxat esa butun ustuniga öxşaydi.
Özingiz sinab köring
Har bir yozuvni ajrating va formatlangan jadval çiqaring. Keyin yangi yozuv qöşing.
Köp uçraydigan xatolar
1. Bitta elementli kortejda vergulni unutiş
colors = ("qizil")
print(type(colors))<class 'str'>Qavslarning özi heç narsa qilmaydi. Tuzatiş: colors = ("qizil",).
2. zip() elementlarni indamay taşlab yuborişi
names = ["Aziza", "Bekzod", "Dilnoza"]
marks = [92, 85]
for name, mark in zip(names, marks):
print(name, mark)Aziza 92
Bekzod 85Dilnoza heç qanday xatosiz ğoyib böldi: zip() eng qisqa kiritmada töxtaydi. Tuzatiş: strict=True bering, şunda qisqa röyxat tugagaç uzunliklar mos kelmasligi xato beradi:
ValueError: zip() argument 2 is shorter than argument 13. Özgaruvçilar soni notöğri
name, age = ("Aziza", 20, "Toşkent")ValueError: too many values to unpack (expected 2, got 3)Qiymatlar juda kam bölsa, xabar not enough values to unpack (ajratiş uçun qiymatlar yetarli emas) böladi. Tuzatiş: sonini moslang yoki *rest yoki _ ni işlating.
4. Satrni tasodifan ajratiş
first, second = "ab" # işlaydi: 'a' va 'b'
print(first)first, second = "abc"ValueError: too many values to unpack (expected 2)Satrlar belgilar ketma-ketligi, şuning uçun ular belgima-belgi ajratiladi. Balki avval .split() qilmoqçi edingiz?
Maşqlar
1. Koordinatalar
location = (41.2995, 69.2401) kortejini yarating va uni latitude va longitude ga ajrating. Ularni 2 xona aniqlikda çiqaring.
Yeçim
location = (41.2995, 69.2401)
latitude, longitude = location
print(f"Kenglik: {latitude:.2f}, uzunlik: {longitude:.2f}")2. Yozuvni tahlil qiliş
"Bekzod,Tursunov,22,Andijon" ni (vergul böyiça bölib) törtta özgaruvçiga ajrating va Bekzod Tursunov (22), Andijon ni çiqaring.
Yeçim
first, last, age, city = "Bekzod,Tursunov,22,Andijon".split(",")
print(f"{first} {last} ({age}), {city}")3. Nuqtalar orasidagi masofa
a = (1, 2) va b = (4, 6) berilgan. Ikkalasini ajrating va töğri çiziqli masofani √((x2 − x1)² + (y2 − y1)²) formulasi bilan hisoblang. Javob 5.0.
Yeçim
import math
a = (1, 2)
b = (4, 6)
x1, y1 = a
x2, y2 = b
distance = math.sqrt((x2 - x1) ** 2 + (y2 - y1) ** 2)
print(distance)math.dist(a, b) xuddi şu hisobni töğridan-töğri bajaradi.
4. Birinçilar va qolganlar
race = ["Dilnoza", "Aziza", "Bekzod", "Farrux", "Gulnora"] (marraga yetib kelgan tartibda) berilgan. Yulduzçali ajratiş bilan ğolibni, ikkinçi örinni va qolgan hammani bitta qatorda çiqaring.
Yeçim
race = ["Dilnoza", "Aziza", "Bekzod", "Farrux", "Gulnora"]
winner, runner_up, *rest = race
print(f"Ğolib: {winner}")
print(f"Ikkinçi örin: {runner_up}")
print(f"Marraga yetganlar: {', '.join(rest)}")5. Kortejlardan baholar hisoboti
(ism, [ballar]) kortejlari röyxati berilgan:
records = [
("Aziza", [90, 85, 97]),
("Bekzod", [72, 64, 80]),
("Dilnoza", [88, 91, 79]),
]Har bir öquvçi uçun ismi, örtaça bali (1 xona aniqlikda), eng yuqori va eng past balini çiqaring. Oxirida örtaça bali eng yuqori bölgan öquvçining ismini çiqaring.
Yeçim
records = [
("Aziza", [90, 85, 97]),
("Bekzod", [72, 64, 80]),
("Dilnoza", [88, 91, 79]),
]
best_name, best_average = None, 0
for name, scores in records:
average = sum(scores) / len(scores)
print(f"{name:<8} örtaça {average:5.1f} eng yuqori {max(scores)} eng past {min(scores)}")
if average > best_average:
best_name, best_average = name, average
print(f"Eng yaxşi öquvçi: {best_name}")Aziza örtaça 90.7 eng yuqori 97 eng past 85
Bekzod örtaça 72.0 eng yuqori 80 eng past 64
Dilnoza örtaça 86.0 eng yuqori 91 eng past 79
Eng yaxşi öquvçi: AzizaXulosa
- Kortej bu tartiblangan, özgarmas (immutable) ketma-ketlik:
(a, b, c). Uni vergul yaratadi, şuning uçun bitta element uçun("x",)deb yozing. - Kortejlar indeks, kesim,
len,inva sikllarni qöllab-quvvatlaydi, lekin özgartirişni emas. Özgarmas qiymatlardan iborat kortejlar luğat kaliti va töplam elementi böla oladi. - Kortejlar element-baelement taqqoslanadi, şuning uçun juftliklarni saralaş avval birinçi, keyin ikkinçi element böyiça saralaydi.
- Ajratiş elementlarni özgaruvçilarga beradi:
x, y = point, jumladan sikllarda ham. Sonlar mos kelişi kerak,*restqolganini röyxatga yiğadi,_esa qiymatni eʼtiborsiz qoldiradi. - Özgarmas yozuvlar uçun kortejlarni, özgaradigan kolleksiyalar uçun röyxatlarni işlating.