Skip to content

Özgaruvçilarning köriniş sohasi ​

Rasm: Özgaruvçilarning köriniş sohasi

Nimalarni örganasiz

  • Lokal va global özgaruvçilar orasidagi farq
  • Python nomni qanday topadi: LEGB qoidasi
  • Nega funksiya içida qiymat beriş lokal özgaruvçi yaratadi va UnboundLocalError nimani anglatadi
  • global va nonlocal qaçon kerak va nega ulardan qoçiş kerak
  • Nega funksiya siz uzatgan röyxatni özgartira oladi, lekin uni almaştira olmaydi

Nega bu muhim ​

Dastur kattalaşgan sari bir xil özgaruvçi nomlari qayta işlatiladi: total, count, name, result. Agar har bir özgaruvçi hamma joyda körinsa, funksiya boşqa joydagi qiymatni tasodifan özgartirib yuborişi mumkin edi va xatolarni topiş juda qiyin bölardi. Köriniş sohasi (scope) - har bir özgaruvçini qayerda köriş va özgartiriş mumkinligini belgilaydigan qoidalar töplami. U funksiyalarni bir-biridan mustaqil saqlaydi.

Lokal özgaruvçilar ​

Funksiya içida yaratilgan özgaruvçilar, jumladan uning parametrlari, lokal hisoblanadi: ular faqat funksiya işlayotgan paytda va faqat uning içida mavjud böladi.

python
def calculate_area(width, height):
    area = width * height        # lokal özgaruvçi
    return area

print(calculate_area(4, 5))
py
def calculate_area(width, height):
    area = width * height
    return area

calculate_area(4, 5)
print(area)
text
NameError: name 'area' is not defined

Funksiya qiymat qaytargandan keyin area, width va height yöq böladi. Har bir çaqiriş yangi lokal özgaruvçilar töplamini oladi.

Bu - afzallik: ikki funksiya bir-biriga xalal bermasdan total nomli özgaruvçidan foydalana oladi.

Global özgaruvçilar ​

Faylning yuqori darajasida, barça funksiyalardan taşqarida yaratilgan özgaruvçilar global hisoblanadi. Funksiyalar ularni öqiy oladi:

python
TAX_RATE = 0.12        # global

def price_with_tax(price):
    return price * (1 + TAX_RATE)   # globalni öqiş: muammo yöq

print(round(price_with_tax(10000)))
text
11200

Global konstantalarni bunday öqiş odatiy va töğri amaliyot.

Bloklar köriniş sohasi yaratmaydi ​

Faqat funksiyalar (hamda modullar va klasslar) yangi köriniş sohasini yaratadi. if, for yoki while bloki yaratmaydi, şuning uçun ular içida qiymat berilgan nomlar keyin ham turadi:

python
for i in range(3):
    square = i * i

if square > 0:
    message = "musbat"

print(i, square, message)
text
2 4 musbat

Sikldan keyin i öz oxirgi qiymatini saqlaydi, message esa mavjud, çunki if bajarildi. Har bir { } bloki öz özgaruvçilariga ega bölgan tillarda işlagan bölsangiz, bu kutilmagan hol. Pythonda köriniş sohasi haqida öylaganda funksiyalar haqida öylang.

Funksiya içida qiymat beriş lokal özgaruvçi yaratadi ​

Köpçilik aynan şu yerda hayron qoladi. Agar funksiya biror nomga qiymat bersa, bu nom, hatto şu nomli global özgaruvçi bölsa ham, butun funksiya uçun lokal böladi:

python
count = 10

def reset():
    count = 0            # YANGI lokal 'count' yaratadi
    print(f"içkarida: {count}")

reset()
print(f"taşqarida: {count}")
text
içkarida: 0
taşqarida: 10

Global count ga umuman tegilmadi. Funksiyaning özining alohida count özgaruvçisi bor edi.

UnboundLocalError ​

Aynan şu qoida quyidagi xatoga sabab böladi:

py
count = 10

def increment():
    count = count + 1     # bu yerda 'count' lokal, çunki unga qiymat berilyapti
    return count

increment()
text
UnboundLocalError: cannot access local variable 'count' where it is not associated with a value

Python funksiyani işga tuşirişdan oldin count lokal ekanini hal qiladi, çunki funksiyaning qayeridadir unga qiymat berilgan. Şuning uçun count + 1 bajarilganda lokal count hali qiymatga ega emas. Xato xabari aynan şuni aytadi: lokal count özgaruvçisiga u qiymatga ega bölmagan joyda murojaat qilib bölmaydi.

Eng yaxşi yeçim - qiymatni parametr sifatida uzatiş va yangi qiymatni qaytariş:

python
count = 10

def increment(value):
    return value + 1

count = increment(count)
print(count)
text
11

global kalit sözi (kam işlating) ​

global Pythonga funksiya içidagi nom global özgaruvçini bildirişini aytadi:

python
visits = 0

def record_visit():
    global visits
    visits += 1

record_visit()
record_visit()
print(visits)
text
2

Bu işlaydi, lekin köp hollarda undan qoçing:

  • Qiymatni istalgan funksiya özgartirişi mumkin, şuning uçun xatolarni kuzatiş qiyin.
  • Funksiya yaşirin holatga boğliq böladi, bu esa uni qayta işlatiş va test qilişni qiyinlaştiradi.

Parametrlar va qaytariladigan qiymatlarni afzal köring. Keyinroq Klasslar va obyektlar darsi holatni uni özgartiradigan funksiyalar bilan birga saqlaşning toza usulini körsatadi.

Python nomni qanday topadi: LEGB ​

Kodingiz biror nomdan foydalanganda, Python quyidagi sohalarni tartib bilan qidiradi va birinçi topilgan moslikni işlatadi:

SohaU yerda nima bor
LLocal (lokal)joriy funksiyada qiymat berilgan nomlar
EEnclosing (örab turuvçi)taşqi funksiyalardagi nomlar (funksiya boşqa funksiya içida yaratilganda)
GGlobalfaylning yuqori darajasidagi nomlar
BBuilt-in (örnatilgan)Pythonning örnatilgan nomlari: print, len, sum, …
python
x = "global"

def outer():
    x = "örab turuvçi"

    def inner():
        x = "lokal"
        print(x)

    inner()
    print(x)

outer()
print(x)
text
lokal
örab turuvçi
global

B darajasi list yoki sum nomli global özgaruvçi nega örnatilgan funksiyani yaşirişini tuşuntiradi (4-xato).

nonlocal: örab turuvçi özgaruvçini özgartiriş ​

Içma-iç funksiyalar uçun nonlocal - global ning muqobili. U içki funksiyaga örab turuvçi funksiyaning özgaruvçisiga qiymat beriş imkonini beradi:

python
def make_counter():
    count = 0

    def increase():
        nonlocal count
        count += 1
        return count

    return increase

counter = make_counter()
print(counter())
print(counter())
print(counter())
text
1
2
3

make_counter içki funksiyani qaytaradi va bu funksiya make_counter işini tugatgandan keyin ham count ni eslab qoladi. Bu closure (yopiq funksiya) deb ataladi. Boşlovçi sifatida u sizga köp kerak bölmaydi, lekin Lambda va yuqori tartibli funksiyalar darsida u bilan yana uçraşasiz.

Argumentni özgartiriş va qayta qiymat beriş ​

Funksiyaga röyxat yoki luğat uzatganingizda parametr xuddi Röyxatlar darsidagi b = a kabi aynan şu obyektni körsatadi. Bu ikki butunlay boşqa holatga olib keladi:

python
def add_bonus(scores):
    scores.append(100)      # aynan şu röyxatni ÖZGARTIRADI: çaqiruvçi buni köradi

def replace_scores(scores):
    scores = [0, 0, 0]      # faqat lokal nomni QAYTA BOĞLAYDI: çaqiruvçi buni körmaydi

my_scores = [80, 90]

add_bonus(my_scores)
print(my_scores)

replace_scores(my_scores)
print(my_scores)
text
[80, 90, 100]
[80, 90, 100]
  • Obyektni append, remove yoki sort kabi metod bilan yoki d[key] = … kabi elementga qiymat beriş bilan özgartiriş çaqiruvçining obyektiga taʼsir qiladi.
  • Parametr nomiga yangi qiymat beriş faqat lokal nomni özgartiradi.

Sonlar va satrlar özgarmas (immutable), şuning uçun funksiya çaqiruvçining sonini yoki satrini heç qaçon özgartira olmaydi. U faqat yangisini qaytarişi mumkin.

Çaqiruvçini hayron qoldirmang

Siz bergan röyxatni jimgina özgartiradigan funksiya çalkaş xatolarga sabab bölişi mumkin. Buni yo aniq körsating (add_bonus_in_place deb nomlang va heç narsa qaytarmang), yoki nusxa bilan işlang va yangi röyxat qaytaring:

python
def with_bonus(scores):
    return scores + [100]      # yangi röyxat; asl röyxat özgarmaydi

original = [80, 90]
updated = with_bonus(original)
print(original, updated)

Özingiz sinab köring ​

Işga tuşirişdan oldin natijani taxmin qiling. Keyin global total ni öçirib, qanday xato çiqişini köring.

Köp uçraydigan xatolar ​

1. Funksiya içida globalga += qöllaş ​

py
visits = 0

def record_visit():
    visits += 1

record_visit()
text
UnboundLocalError: cannot access local variable 'visits' where it is not associated with a value

visits += 1 bu qiymat beriş, şuning uçun visits butun funksiya uçun lokal va += uni öqiganda unda hali qiymat yöq. Tuzatiş: qiymatni uzating va yangisini qaytaring (visits = record_visit(visits)). global ni faqat haqiqatan zarur bölganda işlating.

2. Qayta qiymat beriş çaqiruvçining özgaruvçisini özgartiradi deb kutiş ​

python
def clear(items):
    items = []

data = [1, 2, 3]
clear(data)
print(data)
text
[1, 2, 3]

items = [] faqat lokal nomni yangi röyxatga yönaltiradi. Tuzatiş: items.clear() röyxatni joyida özgartiradi. Yoki yangi röyxat qaytaring va çaqiruvçida unga qayta qiymat bering.

3. Çaqiruvçining röyxatini tasodifan özgartiriş ​

python
def top_three(scores):
    scores.sort(reverse=True)
    return scores[:3]

results = [72, 95, 58, 88]
print(top_three(results))
print(results)
text
[95, 88, 72]
[95, 88, 72, 58]

Funksiya töğri javob berdi, lekin çaqiruvçining results röyxatini ham qayta tartibladi. Tuzatiş: agar çaqiruvçiga taʼsir qilmasligi kerak bölsa, nusxa ustida işlang: sorted(scores, reverse=True)[:3].

4. Örnatilgan nomlarni yaşiriş ​

py
def average(list):
    return sum(list) / len(list)

print(average([1, 2, 3]))
print(list("abc"))     # bu yerda işlaydi, çunki parametr lokal edi

list = [1, 2]          # lekin yuqori darajada...
print(list("abc"))
text
2.0
['a', 'b', 'c']
TypeError: 'list' object is not callable

Xato list endi funksiya emas, röyxat obyekti ekanini va uni çaqirib bölmasligini aytyapti. Tuzatiş: list, str, sum yoki max örniga values yoki numbers kabi nomlardan foydalaning.

Maşqlar ​

1. Natijani taxmin qiling ​

python
name = "Global"

def show():
    name = "Lokal"
    print(name)

show()
print(name)
Yeçim
text
Lokal
Global

show içida name ga qiymat beriş alohida lokal özgaruvçi yaratdi.

2. global siz tuzating ​

Bu kod UnboundLocalError beradi. Uni global dan foydalanmasdan tuzating.

py
score = 0

def add_points(points):
    score = score + points

add_points(10)
add_points(5)
print(score)
Yeçim
python
score = 0

def add_points(current, points):
    return current + points

score = add_points(score, 10)
score = add_points(score, 5)
print(score)
text
15

3. Qaysilari özgaradi? ​

Natijani taxmin qiling, keyin işga tuşiring.

python
def modify(numbers, text, count):
    numbers.append(4)
    text = text.upper()
    count += 1

nums = [1, 2, 3]
word = "salom"
n = 10

modify(nums, word, n)
print(nums, word, n)
Yeçim
text
[1, 2, 3, 4] salom 10

Faqat röyxat özgardi, çunki append umumiy obyektni özgartiradi. text.upper() yangi satr yaratadi va u lokal text ga beriladi, count += 1 esa lokal count ni qayta boğlaydi. Satrlar va sonlar özgarmas.

4. Asl röyxatni özgartirmaydigan versiya ​

Manfiy sonlarsiz yangi röyxat qaytaradigan va asl röyxatni özgartirmaydigan remove_negatives(numbers) funksiyasini yozing. Buni assert bilan isbotlang.

Yeçim
python
def remove_negatives(numbers):
    return [n for n in numbers if n >= 0]

original = [3, -1, 4, -1, 5]
cleaned = remove_negatives(original)

assert cleaned == [3, 4, 5]
assert original == [3, -1, 4, -1, 5]
print("OK")

5. Bank hisobi closure ​

Ikkita funksiya - deposit(amount) va withdraw(amount) ni qaytaradigan make_account(balance) funksiyasini yozing. Ular nonlocal yordamida bitta balansdan birgalikda foydalansin. Ikkalasi ham yangi balansni qaytaradi, pul yetarli bölmasa esa withdraw rad etadi (balansni özgartirmasdan qaytaradi va xabar çop etadi).

py
deposit, withdraw = make_account(100000)
print(deposit(50000))     # 150000
print(withdraw(30000))    # 120000
print(withdraw(500000))   # ogohlantiriş çop etadi, 120000 qaytaradi
Yeçim
python
def make_account(balance):
    def deposit(amount):
        nonlocal balance
        balance += amount
        return balance

    def withdraw(amount):
        nonlocal balance
        if amount > balance:
            print("Mablağ yetarli emas")
            return balance
        balance -= amount
        return balance

    return deposit, withdraw

deposit, withdraw = make_account(100000)
print(deposit(50000))
print(withdraw(30000))
print(withdraw(500000))
text
150000
120000
Mablağ yetarli emas
120000

balance parametri make_account ga tegişli va ikkala içki funksiya undan nonlocal orqali birgalikda foydalanadi. Taşqaridagi heç narsa balansni töğridan-töğri özgartira olmaydi. Klasslar va obyektlar darsida xuddi şu narsani klass yordamida quraysiz.

Xulosa ​

  • Funksiya içida qiymat berilgan özgaruvçilar (parametrlar ham) lokal: ular har bir çaqirişda yaratiladi va keyin yöqoladi.
  • Yuqori darajadagi özgaruvçilar global. Funksiyalar ularni öqiy oladi, global konstantalarni öqiş esa odatiy hol.
  • Funksiyaning istalgan joyida nomga qiymat beriş uni butun funksiya uçun lokal qiladi, qiymat berişdan oldin undan foydalaniş esa UnboundLocalError beradi.
  • Python nomlarni Local → Enclosing → Global → Built-in tartibida qidiradi.
  • global va nonlocal taşqi özgaruvçilarga qiymat beriş imkonini beradi. Ularning örniga parametrlar va qaytariladigan qiymatlarni afzal köring.
  • Röyxat uzatilganda obyekt umumiy böladi: uni özgartiriş çaqiruvçiga taʼsir qiladi, parametrga qayta qiymat beriş esa taʼsir qilmaydi.

Qöşimça manbalar ​