Skip to content

Sonlar va matematika ​

Rasm: Sonlar va matematika

Nimalarni örganasiz

  • Ikki asosiy son turi: int va float
  • Barça arifmetik operatorlar, jumladan //, % va **
  • Python qanday tartibda hisoblaydi (amallar ustuvorligi)
  • Yumaloqlaş va bir neçta foydali örnatilgan funksiya
  • Nega önlik sonlar baʼzan biroz noaniq çiqadi va bunda nima qiliş kerak

Nega bu muhim ​

Narxlar, masofalar, oçkolar, vaqt, foizlar: aksariyat dasturlar nimanidir hisoblaydi. Python juda yaxşi kalkulyator, lekin töğri natija oliş uçun bilişingiz kerak bölgan bir neçta qoidasi (va kutilmagan jihatlari) bor.

Sonlarning ikki turi ​

python
students = 32        # int: butun son
height = 1.75        # float: önlik nuqtali son

print(type(students))
print(type(height))
text
<class 'int'>
<class 'float'>
  • int (butun son, integer): 0, 42, -7 kabi sonlar. Pythonda ularning ölçamiga çegara yöq, şuning uçun 2 ** 100 bemalol işlaydi.
  • float (önlik son, float): 3.14, -0.5 yoki 2.0 kabi önlik nuqtali sonlar. Eʼtibor bering: 2.0 butun qiymat bölsa ham, float hisoblanadi.

Öqiş oson bölişi uçun uzun sonlar içiga pastki çiziq qöyişingiz mumkin. Python ularni eʼtiborsiz qoldiradi:

python
population = 37_000_000
print(population)
text
37000000

Juda katta yoki juda kiçik önlik sonlarni ilmiy körinişda yoziş mumkin: e "10 ning darajasiga köpaytiriş" degani. Python juda kiçik önlik sonlarni özi ham şunday çop etadi:

python
speed_of_light = 3e8     # sekundiga 3 × 10⁸ metr
grain = 2.5e-3           # 0,0025 gramm
print(speed_of_light, grain)
print(0.00001)
text
300000000.0 0.0025
1e-05

e bilan yozilgan son har doim float, hatto 3e8 ham.

Arifmetik operatorlar ​

OperatorMaʼnosiMisolNatija
+Qöşiş7 + 29
-Ayiriş7 - 25
*Köpaytiriş7 * 214
/Böliş7 / 23.5
//Butun böliş7 // 23
%Qoldiq (modul)7 % 21
**Darajaga oşiriş7 ** 249
python
print(7 + 2, 7 - 2, 7 * 2)
print(7 / 2, 7 // 2, 7 % 2)
print(2 ** 10)
text
9 5 14
3.5 3 1
1024

/ doim float qaytaradi ​

Oddiy böliş natija butun bölsa ham doim float qaytaradi:

python
print(10 / 2)
text
5.0

// va %: butun qism va qoldiq ​

// bir son boşqasining içiga neça marta butunlay siğişini beradi. % esa nima ortib qolişini beradi. Bu juda foydali juftlik:

python
total_minutes = 135

hours = total_minutes // 60     # 2 ta töliq soat
minutes = total_minutes % 60    # 15 daqiqa ortib qoladi

print(hours, "soat", minutes, "daqiqa")
text
2 soat 15 daqiqa

Float bilan // baribir pastga yumaloqlaydi, lekin natija float böladi: 7.5 // 2 bu 3.0, 7.5 % 2 esa 1.5.

Ikkala javob ham kerak bölganda divmod() ularni bir qadamda beradi. U ikkita qiymat qaytaradi, ularni birdaniga ikkita özgaruvçiga saqlaş mumkin:

python
hours, minutes = divmod(135, 60)
print(hours, "soat", minutes, "daqiqa")
text
2 soat 15 daqiqa

% ning keng tarqalgan qöllanilişi:

  • Juft yoki toq: juft sonlar uçun n % 2 0 ga, toq sonlar uçun 1 ga teng.
  • Oxirgi raqam: n % 10 musbat butun sonning oxirgi raqamini beradi.
  • Aylanib qaytiş: (hour + 5) % 24 soatni 0 va 23 oraliğida saqlaydi.
python
print(14 % 2)      # 0 → juft
print(15 % 2)      # 1 → toq
print(2026 % 10)   # 6 → oxirgi raqam
print((22 + 5) % 24)  # 3 → 22:00 dan 5 soat keyin 03:00 böladi
// va % manfiy sonlar bilan

// nolga qarab emas, pastga (manfiy çeksizlikka qarab) yumaloqlaydi: -7 // 2 -3 emas, -4 ga teng. Keyin -7 % 2 1 ga teng, çunki -4 * 2 + 1 == -7. Bu sizga kamdan-kam kerak böladi, lekin kutilmagan natijalarni tuşuntiradi.

int va float ni aralaştiriş ​

Agar amalda int va float aralaş kelsa, natija float böladi:

python
print(3 + 0.5)
print(2 * 1.5)
text
3.5
3.0

Amallar tartibi ​

Python odatiy matematika qoidalariga amal qiladi. Eng yuqori ustuvorlikdan eng pastigaça:

  1. ( ) qavslar
  2. ** darajaga oşiriş
  3. -x manfiy işora
  4. *, /, //, % (çapdan öngga)
  5. +, - (çapdan öngga)
python
print(2 + 3 * 4)      # avval köpaytiriş
print((2 + 3) * 4)    # avval qavslar
print(-2 ** 2)        # daraja manfiy işoradan oldin
print((-2) ** 2)
text
14
20
-4
4

Ikkilansangiz, qavs qöying. Qavslar niyatingizni ham Pythonga, ham odamlarga aniq körsatadi:

python
price = 80000
discount_percent = 15
final_price = price - (price * discount_percent / 100)
print(final_price)
text
68000.0

Sonlarni yangilaş ​

Özgaruvçilar darsidagi qisqa yozuvli operatorlar barça arifmetik operatorlar bilan işlaydi:

python
balance = 1000
balance += 250    # 1250
balance -= 100    # 1150
balance *= 2      # 2300
balance //= 3     # 766
print(balance)

Foydali örnatilgan funksiyalar ​

python
print(abs(-12))            # mutlaq qiymat
print(round(3.14159, 2))   # verguldan keyin 2 xonagaça yumaloqlaş
print(round(7.6))          # eng yaqin butun songa yumaloqlaş → int
print(max(4, 9, 2))        # eng kattasi
print(min(4, 9, 2))        # eng kiçigi
print(pow(2, 5))           # 2 ** 5 bilan bir xil
text
12
3.14
8
9
2
32

round() yarimlarni qanday yumaloqlaydi

round(2.5) 2 ni, round(3.5) esa 4 ni beradi. Python aniq yarimlarni eng yaqin juft songa yumaloqlaydi ("bankirlar usuli"). Bu köp qiymatlarni yumaloqlaganda bir tomonga oğib ketişning oldini oladi. Bu köpçilikni hayron qoldiradi, şuning uçun natija bittaga farq qilganday tuyulsa, buni eslang.

Float lar yana bir kutilmagan holat qöşadi: round(2.675, 2) 2.68 emas, 2.67 beradi. Bu bankirlar usuli emas. 2.675 ikkilik son sifatida 2.675 dan biroz kiçik qilib saqlanadi, şuning uçun pastga yumaloqlanadi (bu haqda quyidagi Önlik sonlar mutlaqo aniq emas bölimida).

math moduli ​

Köproq matematika uçun Pythonda math moduli bor. Modullarni keyinroq örganasiz. Hozirça faqat şuni biling: import math quyidagilardan foydalaniş imkonini beradi:

python
import math

print(math.sqrt(49))    # kvadrat ildiz
print(math.pi)          # π
print(math.floor(4.7))  # pastga yumaloqlaş
print(math.ceil(4.2))   # yuqoriga yumaloqlaş
text
7.0
3.141592653589793
4
5

Önlik sonlar mutlaqo aniq emas ​

Buni sinab köring:

python
print(0.1 + 0.2)
text
0.30000000000000004

Bu Pythondagi xato emas. Kompyuterlar önlik sonlarni ikkilik (2 lik) sanoq tizimida saqlaydi. 0.1 kabi baʼzi oddiy önlik sonlarni ikkilik tizimda aniq saqlab bölmaydi, xuddi 1/3 ni önlik ravişda aniq yozib bölmagani kabi (0.3333…). Deyarli barça dasturlaş tillari şunday işlaydi.

Bunda nima qiliş kerak:

  • Natijalarni körsatiş uçun ularni yumaloqlang: round(0.1 + 0.2, 2) 0.3 ni beradi. Sonlarni f-satrlar bilan formatlaşni ham örganasiz.
  • Önlik sonlarni soliştirişda aniq tenglikni tekşirmang. math.isclose() dan foydalaning (Mantiqiy qiymatlar va taqqoslaş darsida körib çiqiladi).
  • Pul bilan işlaganda, iloji bölsa, butun birliklarda işlang, masalan, tiyin yoki sentlarni int sifatida saqlang. Pythonda aniq önlik hisob-kitoblar uçun decimal moduli ham bor.

Özingiz sinab köring ​

Soniyalar sonini soat, daqiqa va soniyaga aylantiring. 3725 ni, keyin 86399 ni sinab köring.

Köp uçraydigan xatolar ​

1. Nolga böliş ​

py
print(10 / 0)
text
ZeroDivisionError: division by zero

Xabar "nolga böliş" deydi. // va % ham xuddi şu xatoni beradi. Buni keyingi bölimda if bilan tekşirişni örganasiz.

2. Darajaga oşiriş uçun ^ ni işlatiş ​

python
print(2 ^ 3)    # 8 emas, 1!
print(2 ** 3)   # 8

Pythonda ^ "darajaga oşiriş" emas, bitli operator. ** dan foydalaning.

3. * ni tuşirib qoldiriş ​

py
width = 4
area = 2width
text
SyntaxError: invalid decimal literal

Matematikada 2x deb yoziş mumkin, lekin Pythonga operator kerak: 2 * width.

4. Amallar ustuvorligini unutiş ​

python
average = 80 + 90 / 2
print(average)   # 85.0 emas, 125.0

Böliş qöşişdan oldin bajariladi. Tuzatiş: (80 + 90) / 2.

Maşqlar ​

1. Törtburçak ​

Xonaning eni 4.5 m, uzunligi 6 m. Uning yuzasini (en × uzunlik) va perimetrini (2 × (en + uzunlik)) çiqaring.

Yeçim
python
width = 4.5
length = 6

area = width * length
perimeter = 2 * (width + length)

print("Yuza:", area)
print("Perimetr:", perimeter)
text
Yuza: 27.0
Perimetr: 21.0

2. Harorat ​

F = C × 9 / 5 + 32 formulasi yordamida 36.6 °C ni Farengeytga aylantiring va natijani verguldan keyin bir xonagaça yumaloqlab çiqaring.

Yeçim
python
celsius = 36.6
fahrenheit = celsius * 9 / 5 + 32
print(round(fahrenheit, 1))
text
97.9

3. Somsalarni böliş ​

50 ta somsa va 7 ta döst bor. Har bir döst bir xil butun sondagi somsa oladi. Har bir döst neçtadan olişini va neçta ortib qolişini çiqaring.

Yeçim
python
samsas = 50
friends = 7

each = samsas // friends
left_over = samsas % friends

print("Har bir döst oladi:", each)
print("Ortib qoldi:", left_over)
text
Har bir döst oladi: 7
Ortib qoldi: 1

4. Raqamlar yiğindisi ​

number = 472 kabi uç xonali son uçun har bir raqamni olişda // va % dan foydalaning (satrlarsiz) va raqamlar yiğindisini çiqaring (4 + 7 + 2 = 13).

Yeçim
python
number = 472

hundreds = number // 100          # 4
tens = (number // 10) % 10        # 7
ones = number % 10                # 2

print(hundreds + tens + ones)

number // 10 oxirgi raqamni olib taşlaydi (47), keyin % 10 yangi oxirgi raqamni oladi (7).

5. Kredit tölovi ​

Siz P = 12_000_000 söm qarzni oylik r = 0.02 foiz stavkasi bilan n = 12 oyga oldingiz. Qatʼiy oylik tölov quyidagiça hisoblanadi:

text
payment = P × r × (1 + r)ⁿ / ((1 + r)ⁿ − 1)

Tölovni hisoblang va uni eng yaqin sömgaça yumaloqlab çiqaring. Keyin bir yil davomida jami qança qaytarişingizni çiqaring.

Yeçim
python
principal = 12_000_000
rate = 0.02
months = 12

growth = (1 + rate) ** months
payment = principal * rate * growth / (growth - 1)

print("Oylik tölov:", round(payment))
print("Jami tölangan:", round(payment * months))
text
Oylik tölov: 1134715
Jami tölangan: 13616582

(1 + rate) ** months ni alohida özgaruvçida saqlaş uni ikki marta hisoblaşdan qutqaradi va formulani öqişni osonlaştiradi.

Xulosa ​

  • int butun sonlar, float esa önlik sonlar uçun. Ularni aralaştirsangiz, float hosil böladi.
  • Operatorlar: + - * /, hamda // (butun böliş), % (qoldiq) va ** (daraja). / doim float qaytaradi.
  • Ustuvorlik: qavslar → ** → -x manfiy işora → * / // % → + -. Aniqlik uçun qavslardan foydalaning.
  • Foydali funksiyalar: abs, round, min, max, hamda math.sqrt, math.floor, math.ceil.
  • Önlik sonlar taxminiy (0.1 + 0.2), şuning uçun körsatişda natijalarni yumaloqlang va önlik sonlarni aniq tenglikka soliştirmang.

Qöşimça manbalar ​