Sonlar va matematika

Nimalarni örganasiz
- Ikki asosiy son turi:
intvafloat - Barça arifmetik operatorlar, jumladan
//,%va** - Python qanday tartibda hisoblaydi (amallar ustuvorligi)
- Yumaloqlaş va bir neçta foydali örnatilgan funksiya
- Nega önlik sonlar baʼzan biroz noaniq çiqadi va bunda nima qiliş kerak
Nega bu muhim
Narxlar, masofalar, oçkolar, vaqt, foizlar: aksariyat dasturlar nimanidir hisoblaydi. Python juda yaxşi kalkulyator, lekin töğri natija oliş uçun bilişingiz kerak bölgan bir neçta qoidasi (va kutilmagan jihatlari) bor.
Sonlarning ikki turi
students = 32 # int: butun son
height = 1.75 # float: önlik nuqtali son
print(type(students))
print(type(height))<class 'int'>
<class 'float'>int(butun son, integer):0,42,-7kabi sonlar. Pythonda ularning ölçamiga çegara yöq, şuning uçun2 ** 100bemalol işlaydi.float(önlik son, float):3.14,-0.5yoki2.0kabi önlik nuqtali sonlar. Eʼtibor bering:2.0butun qiymat bölsa ham, float hisoblanadi.
Öqiş oson bölişi uçun uzun sonlar içiga pastki çiziq qöyişingiz mumkin. Python ularni eʼtiborsiz qoldiradi:
population = 37_000_000
print(population)37000000Juda katta yoki juda kiçik önlik sonlarni ilmiy körinişda yoziş mumkin: e "10 ning darajasiga köpaytiriş" degani. Python juda kiçik önlik sonlarni özi ham şunday çop etadi:
speed_of_light = 3e8 # sekundiga 3 × 10⁸ metr
grain = 2.5e-3 # 0,0025 gramm
print(speed_of_light, grain)
print(0.00001)300000000.0 0.0025
1e-05e bilan yozilgan son har doim float, hatto 3e8 ham.
Arifmetik operatorlar
| Operator | Maʼnosi | Misol | Natija |
|---|---|---|---|
+ | Qöşiş | 7 + 2 | 9 |
- | Ayiriş | 7 - 2 | 5 |
* | Köpaytiriş | 7 * 2 | 14 |
/ | Böliş | 7 / 2 | 3.5 |
// | Butun böliş | 7 // 2 | 3 |
% | Qoldiq (modul) | 7 % 2 | 1 |
** | Darajaga oşiriş | 7 ** 2 | 49 |
print(7 + 2, 7 - 2, 7 * 2)
print(7 / 2, 7 // 2, 7 % 2)
print(2 ** 10)9 5 14
3.5 3 1
1024/ doim float qaytaradi
Oddiy böliş natija butun bölsa ham doim float qaytaradi:
print(10 / 2)5.0// va %: butun qism va qoldiq
// bir son boşqasining içiga neça marta butunlay siğişini beradi. % esa nima ortib qolişini beradi. Bu juda foydali juftlik:
total_minutes = 135
hours = total_minutes // 60 # 2 ta töliq soat
minutes = total_minutes % 60 # 15 daqiqa ortib qoladi
print(hours, "soat", minutes, "daqiqa")2 soat 15 daqiqaFloat bilan // baribir pastga yumaloqlaydi, lekin natija float böladi: 7.5 // 2 bu 3.0, 7.5 % 2 esa 1.5.
Ikkala javob ham kerak bölganda divmod() ularni bir qadamda beradi. U ikkita qiymat qaytaradi, ularni birdaniga ikkita özgaruvçiga saqlaş mumkin:
hours, minutes = divmod(135, 60)
print(hours, "soat", minutes, "daqiqa")2 soat 15 daqiqa% ning keng tarqalgan qöllanilişi:
- Juft yoki toq: juft sonlar uçun
n % 20ga, toq sonlar uçun1ga teng. - Oxirgi raqam:
n % 10musbat butun sonning oxirgi raqamini beradi. - Aylanib qaytiş:
(hour + 5) % 24soatni 0 va 23 oraliğida saqlaydi.
print(14 % 2) # 0 → juft
print(15 % 2) # 1 → toq
print(2026 % 10) # 6 → oxirgi raqam
print((22 + 5) % 24) # 3 → 22:00 dan 5 soat keyin 03:00 böladi// va % manfiy sonlar bilan
// nolga qarab emas, pastga (manfiy çeksizlikka qarab) yumaloqlaydi: -7 // 2 -3 emas, -4 ga teng. Keyin -7 % 2 1 ga teng, çunki -4 * 2 + 1 == -7. Bu sizga kamdan-kam kerak böladi, lekin kutilmagan natijalarni tuşuntiradi.
int va float ni aralaştiriş
Agar amalda int va float aralaş kelsa, natija float böladi:
print(3 + 0.5)
print(2 * 1.5)3.5
3.0Amallar tartibi
Python odatiy matematika qoidalariga amal qiladi. Eng yuqori ustuvorlikdan eng pastigaça:
( )qavslar**darajaga oşiriş-xmanfiy işora*,/,//,%(çapdan öngga)+,-(çapdan öngga)
print(2 + 3 * 4) # avval köpaytiriş
print((2 + 3) * 4) # avval qavslar
print(-2 ** 2) # daraja manfiy işoradan oldin
print((-2) ** 2)14
20
-4
4Ikkilansangiz, qavs qöying. Qavslar niyatingizni ham Pythonga, ham odamlarga aniq körsatadi:
price = 80000
discount_percent = 15
final_price = price - (price * discount_percent / 100)
print(final_price)68000.0Sonlarni yangilaş
Özgaruvçilar darsidagi qisqa yozuvli operatorlar barça arifmetik operatorlar bilan işlaydi:
balance = 1000
balance += 250 # 1250
balance -= 100 # 1150
balance *= 2 # 2300
balance //= 3 # 766
print(balance)Foydali örnatilgan funksiyalar
print(abs(-12)) # mutlaq qiymat
print(round(3.14159, 2)) # verguldan keyin 2 xonagaça yumaloqlaş
print(round(7.6)) # eng yaqin butun songa yumaloqlaş → int
print(max(4, 9, 2)) # eng kattasi
print(min(4, 9, 2)) # eng kiçigi
print(pow(2, 5)) # 2 ** 5 bilan bir xil12
3.14
8
9
2
32round() yarimlarni qanday yumaloqlaydi
round(2.5) 2 ni, round(3.5) esa 4 ni beradi. Python aniq yarimlarni eng yaqin juft songa yumaloqlaydi ("bankirlar usuli"). Bu köp qiymatlarni yumaloqlaganda bir tomonga oğib ketişning oldini oladi. Bu köpçilikni hayron qoldiradi, şuning uçun natija bittaga farq qilganday tuyulsa, buni eslang.
Float lar yana bir kutilmagan holat qöşadi: round(2.675, 2) 2.68 emas, 2.67 beradi. Bu bankirlar usuli emas. 2.675 ikkilik son sifatida 2.675 dan biroz kiçik qilib saqlanadi, şuning uçun pastga yumaloqlanadi (bu haqda quyidagi Önlik sonlar mutlaqo aniq emas bölimida).
math moduli
Köproq matematika uçun Pythonda math moduli bor. Modullarni keyinroq örganasiz. Hozirça faqat şuni biling: import math quyidagilardan foydalaniş imkonini beradi:
import math
print(math.sqrt(49)) # kvadrat ildiz
print(math.pi) # π
print(math.floor(4.7)) # pastga yumaloqlaş
print(math.ceil(4.2)) # yuqoriga yumaloqlaş7.0
3.141592653589793
4
5Önlik sonlar mutlaqo aniq emas
Buni sinab köring:
print(0.1 + 0.2)0.30000000000000004Bu Pythondagi xato emas. Kompyuterlar önlik sonlarni ikkilik (2 lik) sanoq tizimida saqlaydi. 0.1 kabi baʼzi oddiy önlik sonlarni ikkilik tizimda aniq saqlab bölmaydi, xuddi 1/3 ni önlik ravişda aniq yozib bölmagani kabi (0.3333…). Deyarli barça dasturlaş tillari şunday işlaydi.
Bunda nima qiliş kerak:
- Natijalarni körsatiş uçun ularni yumaloqlang:
round(0.1 + 0.2, 2)0.3ni beradi. Sonlarni f-satrlar bilan formatlaşni ham örganasiz. - Önlik sonlarni soliştirişda aniq tenglikni tekşirmang.
math.isclose()dan foydalaning (Mantiqiy qiymatlar va taqqoslaş darsida körib çiqiladi). - Pul bilan işlaganda, iloji bölsa, butun birliklarda işlang, masalan, tiyin yoki sentlarni
intsifatida saqlang. Pythonda aniq önlik hisob-kitoblar uçundecimalmoduli ham bor.
Özingiz sinab köring
Soniyalar sonini soat, daqiqa va soniyaga aylantiring. 3725 ni, keyin 86399 ni sinab köring.
Köp uçraydigan xatolar
1. Nolga böliş
print(10 / 0)ZeroDivisionError: division by zeroXabar "nolga böliş" deydi. // va % ham xuddi şu xatoni beradi. Buni keyingi bölimda if bilan tekşirişni örganasiz.
2. Darajaga oşiriş uçun ^ ni işlatiş
print(2 ^ 3) # 8 emas, 1!
print(2 ** 3) # 8Pythonda ^ "darajaga oşiriş" emas, bitli operator. ** dan foydalaning.
3. * ni tuşirib qoldiriş
width = 4
area = 2widthSyntaxError: invalid decimal literalMatematikada 2x deb yoziş mumkin, lekin Pythonga operator kerak: 2 * width.
4. Amallar ustuvorligini unutiş
average = 80 + 90 / 2
print(average) # 85.0 emas, 125.0Böliş qöşişdan oldin bajariladi. Tuzatiş: (80 + 90) / 2.
Maşqlar
1. Törtburçak
Xonaning eni 4.5 m, uzunligi 6 m. Uning yuzasini (en × uzunlik) va perimetrini (2 × (en + uzunlik)) çiqaring.
Yeçim
width = 4.5
length = 6
area = width * length
perimeter = 2 * (width + length)
print("Yuza:", area)
print("Perimetr:", perimeter)Yuza: 27.0
Perimetr: 21.02. Harorat
F = C × 9 / 5 + 32 formulasi yordamida 36.6 °C ni Farengeytga aylantiring va natijani verguldan keyin bir xonagaça yumaloqlab çiqaring.
Yeçim
celsius = 36.6
fahrenheit = celsius * 9 / 5 + 32
print(round(fahrenheit, 1))97.93. Somsalarni böliş
50 ta somsa va 7 ta döst bor. Har bir döst bir xil butun sondagi somsa oladi. Har bir döst neçtadan olişini va neçta ortib qolişini çiqaring.
Yeçim
samsas = 50
friends = 7
each = samsas // friends
left_over = samsas % friends
print("Har bir döst oladi:", each)
print("Ortib qoldi:", left_over)Har bir döst oladi: 7
Ortib qoldi: 14. Raqamlar yiğindisi
number = 472 kabi uç xonali son uçun har bir raqamni olişda // va % dan foydalaning (satrlarsiz) va raqamlar yiğindisini çiqaring (4 + 7 + 2 = 13).
Yeçim
number = 472
hundreds = number // 100 # 4
tens = (number // 10) % 10 # 7
ones = number % 10 # 2
print(hundreds + tens + ones)number // 10 oxirgi raqamni olib taşlaydi (47), keyin % 10 yangi oxirgi raqamni oladi (7).
5. Kredit tölovi
Siz P = 12_000_000 söm qarzni oylik r = 0.02 foiz stavkasi bilan n = 12 oyga oldingiz. Qatʼiy oylik tölov quyidagiça hisoblanadi:
payment = P × r × (1 + r)ⁿ / ((1 + r)ⁿ − 1)Tölovni hisoblang va uni eng yaqin sömgaça yumaloqlab çiqaring. Keyin bir yil davomida jami qança qaytarişingizni çiqaring.
Yeçim
principal = 12_000_000
rate = 0.02
months = 12
growth = (1 + rate) ** months
payment = principal * rate * growth / (growth - 1)
print("Oylik tölov:", round(payment))
print("Jami tölangan:", round(payment * months))Oylik tölov: 1134715
Jami tölangan: 13616582(1 + rate) ** months ni alohida özgaruvçida saqlaş uni ikki marta hisoblaşdan qutqaradi va formulani öqişni osonlaştiradi.
Xulosa
intbutun sonlar,floatesa önlik sonlar uçun. Ularni aralaştirsangiz, float hosil böladi.- Operatorlar:
+ - * /, hamda//(butun böliş),%(qoldiq) va**(daraja)./doim float qaytaradi. - Ustuvorlik: qavslar →
**→-xmanfiy işora →* / // %→+ -. Aniqlik uçun qavslardan foydalaning. - Foydali funksiyalar:
abs,round,min,max, hamdamath.sqrt,math.floor,math.ceil. - Önlik sonlar taxminiy (
0.1 + 0.2), şuning uçun körsatişda natijalarni yumaloqlang va önlik sonlarni aniq tenglikka soliştirmang.