Skip to content

math, random va statistics ​

Rasm: math, random va statistics

Nimalarni örganasiz

  • math dagi eng foydali funksiyalar: ildizlar, yumaloqlaş, logarifmlar, kombinatsiyalar
  • Önlik sonlarni math.isclose() bilan xavfsiz taqqoslaş
  • random bilan tasodifiy sonlar, elementlar va tanlanmalarni oliş hamda ularni seed() bilan takrorlaş
  • Nega parollar va tokenlar uçun random emas, secrets kerak
  • Maʼlumotlarni statistics bilan tavsiflaş: örtaça, mediana, moda, tarqoqlik, kvantillar

Nega bu muhim ​

Yetkaziş ilovasi masofani hisoblaydi, öyin zar taşlaydi, öqituvçi sinfning örtaça bahosini topadi. Standart kutubxonada bu hisob-kitoblar allaqaçon bor: sinovdan ötgan va tez, uçta modulda - math, random va statistics.

math moduli ​

Ildizlar, darajalar va konstantalar ​

python
import math

print(math.sqrt(144))
print(math.pow(2, 10))
print(2 ** 10)
print(math.pi)
print(math.e)
text
12.0
1024.0
1024
3.141592653589793
2.718281828459045

math.pow() har doim önlik son (float) qaytaradi, ** esa butun sonlarni butun son holida qoldiradi. math.isqrt(150) butun ildizni, 12 ni, qaytaradi.

Pastga va yuqoriga yumaloqlaş ​

python
import math

print(math.floor(7.9), math.ceil(7.1))
print(math.floor(-2.5), math.ceil(-2.5))
print(math.trunc(-2.5))
print(f"{math.ceil(47 / 12)} ta avtobus buyurtma qiling")   # 47 öquvçi, har avtobusda 12 örin
text
7 8
-3 -2
-2
4 ta avtobus buyurtma qiling

floor har doim pastga, ceil esa har doim yuqoriga yumaloqlaydi, hatto manfiy sonlar uçun ham, trunc esa önlik qismni kesib taşlaydi. ceil "neçta kerak?" degan savollar uçun juda mos.

Önlik sonlarni isclose bilan taqqoslaş ​

Önlik sonlar ikkilik sanoq tizimida saqlanadi, şuning uçun kiçik yumaloqlaş xatolari paydo böladi:

python
import math

total = 0.1 + 0.2
print(total)
print(total == 0.3)
print(math.isclose(total, 0.3))
text
0.30000000000000004
False
True

Hisoblangan önlik sonlarni heç qaçon == bilan taqqoslamang. Sonlar deyarli teng bölganda True qaytaradigan math.isclose(a, b) dan foydalaning.

Bitta nozik jihat bor: isclose yaqinlikni sonlarning kattaligiga nisbatan ölçaydi, şuning uçun 0 bilan taqqoslaşda mutlaq çegara, abs_tol, kerak:

python
import math

left = 0.1 + 0.2 - 0.3
print(left)
print(math.isclose(left, 0))
print(math.isclose(left, 0, abs_tol=1e-9))
text
5.551115123125783e-17
False
True

Köp önlik sonlarni juda aniq qöşiş uçun math.fsum() bor:

python
import math

prices = [0.1] * 10
print(sum(prices))
print(math.fsum(prices))
text
1.0
1.0

Python 3.12 dan boşlab örnatilgan sum() ham bunday yumaloqlaş xatolarini kamaytiradi (eski versiyalar 0.9999999999999999 ni çiqaradi), math.fsum() esa har qanday versiyada aniq.

Logarifmlar ​

python
import math

print(math.log10(1000))
print(math.log2(1024))
print(math.log(math.e))
print(math.log(81, 3))
text
3.0
10.0
1.0
4.0

Ikkinçi argumentsiz math.log(x) e asosidan foydalanadi.

Sanaş: faktorial, kombinatsiyalar, örin almaştirişlar ​

python
import math

print(math.factorial(5))   # 5 * 4 * 3 * 2 * 1
print(math.comb(10, 3))    # 10 kişilik sinfdan 3 kişilik jamoalar (tartib muhim emas)
print(math.perm(10, 3))    # 10 ta yuguruvçi orasida oltin, kumuş, bronza (tartib muhim)
text
120
120
720

random moduli ​

random psevdotasodifiy sonlarni seed (boşlanğiç qiymat) dan boşlanadigan formula orqali hosil qiladi. Bir xil seed bir xil ketma-ketlik beradi, şuning uçun quyidagi har bir misol avval random.seed() ni çaqiradi va natijangiz sahifadagi bilan bir xil böladi.

Tasodifiy sonlar ​

python
import random

random.seed(10)
print(random.random())          # 0.0 dan 1.0 gaça (1.0 kirmaydi) önlik son
print(random.randint(1, 6))     # 1 dan 6 gaça butun son, ikkala çegara ham kiradi
print(random.uniform(20, 35))   # 20 va 35 orasidagi önlik son
print(random.randrange(0, 100, 5))   # range() kabi: 0, 5, 10, ... 95
text
0.5714025946899135
4
27.23842511826284
0

Eʼtibor bering: range(1, 6) dan farqli ravişda randint(1, 6) 6 ni ham öz içiga oladi.

Röyxatdan tasodifiy elementlar ​

python
import random

random.seed(3)
cities = ["Toşkent", "Samarqand", "Buxoro", "Xiva", "Namangan"]

print(random.choice(cities))        # bitta element
print(random.sample(cities, 3))     # 3 ta turli element
print(random.choices(cities, k=4))  # 4 ta element, takrorlaniş mumkin
text
Samarqand
['Namangan', 'Samarqand', 'Xiva']
['Namangan', 'Buxoro', 'Buxoro', 'Xiva']

Vaznli tanlov ​

choices weights yordamida baʼzi variantlarni boşqalaridan ehtimolliroq qila oladi:

python
import random

random.seed(4)
prizes = ["5% çegirma", "20% çegirma", "bepul çoy"]
weights = [70, 10, 20]           # 70% / 10% / 20% ehtimol

spins = random.choices(prizes, weights=weights, k=10)
print(spins)
print(spins.count("5% çegirma"), spins.count("20% çegirma"), spins.count("bepul çoy"))
text
['5% çegirma', '5% çegirma', '5% çegirma', '5% çegirma', '5% çegirma', '5% çegirma', 'bepul çoy', 'bepul çoy', '20% çegirma', '5% çegirma']
7 1 2

Bu yerda sanoqlar (7, 1, 2) vaznlarga omad tufayli mos keldi; faqat minglab aylantirişda ular işonçli ravişda vaznlarga yaqinlaşadi.

Aralaştiriş ​

shuffle röyxatni joyida özgartiradi va None qaytaradi:

python
import random

random.seed(5)
queue = ["Aziza", "Bekzod", "Dilnoza", "Farrux"]
random.shuffle(queue)
print(queue)
text
['Aziza', 'Bekzod', 'Farrux', 'Dilnoza']

Seed natijalarni takrorlanadigan qiladi ​

python
import random

random.seed(2026)
first = [random.randint(1, 100) for _ in range(5)]

random.seed(2026)
second = [random.randint(1, 100) for _ in range(5)]

print(first)
print(first == second)
text
[16, 41, 65, 66, 83]
True

Seedlar testlaş va takrorlanadigan simulyatsiyalar uçun foydali. Haqiqiy öyinda odatda seed örnatilmaydi.

secrets: parollar va tokenlar uçun ​

random öyinlar va simulyatsiyalar uçun yaxşi, lekin u oldindan aytib böladigan: yetarliça natijalarni körgan odam keyingilarini hisoblab topa oladi. Parollar, tiklaş kodlari va xavfsizlik tokenlari uçun secrets modulidan foydalaning:

py
import secrets
import string

alphabet = string.ascii_letters + string.digits
password = "".join(secrets.choice(alphabet) for _ in range(12))
print(password)

print(secrets.randbelow(1_000_000))   # masalan, 6 xonali SMS kod
print(secrets.token_hex(8))           # havola uçun tasodifiy token
text
q7RkX2mLp9Bs
482913
3fa91c07d25e6b84

Natijangiz har safar boşqaça böladi va seed yöq. Aynan maqsad ham şu.

statistics moduli ​

Örtaça qiymatlar: mean, median, mode ​

python
import statistics

scores = [72, 85, 90, 85, 64, 98, 85, 70]

print(statistics.mean(scores))
print(statistics.median(scores))
print(statistics.mode(scores))
text
81.125
85.0
85
  • mean (örtaça arifmetik): odatiy örtaça qiymat (yiğindi bölingan soniga).
  • median (mediana): saralangandan keyingi örtadagi qiymat. Qiymatlar soni juft bölsa, örtadagi ikki qiymatning örtaçasi olinadi.
  • mode (moda): eng köp uçraydigan qiymat.

Bir neçta keskin qiymat örtaça arifmetikni buzib yuboradigan holatlarda mediana foydali:

python
import statistics

salaries = [4_000_000, 4_500_000, 5_000_000, 5_200_000, 60_000_000]
print(f"örtaça:  {statistics.mean(salaries):,.0f} söm")
print(f"mediana: {statistics.median(salaries):,.0f} söm")
text
örtaça:  15,740,000 söm
mediana: 5,000,000 söm

Bitta direktorning maoşi örtaça qiymatni ança yuqoriga tortib ketdi; mediana odatiy maoşni yaxşiroq tavsiflaydi.

Agar bir neçta qiymat bir xil marta eng köp uçrasa, statistics.multimode() ularning hammasini röyxat körinişida qaytaradi.

Tarqoqlik: standart çetlaniş ​

Standart çetlaniş qiymatlar örtaça qiymatdan odatda qança uzoqda ekanini ölçaydi:

python
import statistics

class_a = [70, 72, 74, 76, 78]
class_b = [50, 60, 74, 88, 98]

for name, marks in [("A", class_a), ("B", class_b)]:
    avg = statistics.mean(marks)
    spread = statistics.stdev(marks)
    print(f"{name} sinf: örtaça {avg}, stdev {spread:.1f}")
text
A sinf: örtaça 74, stdev 3.2
B sinf: örtaça 74, stdev 19.6

Ikkala sinfning örtaça bahosi 74, lekin B sinf natijalari ança kengroq tarqalgan.

stdev maʼlumotlarni kattaroq guruhdan olingan tanlanma deb hisoblaydi; pstdev esa ularni butun boş töplam deb qaraydi va biroz kiçikroq qiymat beradi (A sinf uçun 3.162 örniga 2.828).

statistics.quantiles(data) uçta kvartil çegarasini qaytaradi, örtadagisi - mediana.

Özingiz sinab köring ​

Zar taşlang, tasodifiy ğoliblarni tanlang va natijalarni statistika bilan tavsiflang. Seedni özgartirib, nima özgarişini köring.

Köp uçraydigan xatolar ​

1. shuffle natijasidan foydalaniş ​

python
import random

names = ["Aziza", "Bekzod", "Dilnoza"]
shuffled = random.shuffle(names)
print(shuffled)
text
None

shuffle röyxatni joyida özgartiradi va None qaytaradi. Tuzatiş: random.shuffle(names) ni çaqiring, keyin names dan foydalaning. Aslini saqlab, yangi aralaştirilgan röyxat oliş uçun random.sample(names, len(names)) dan foydalaning.

2. Röyxatdan kattaroq tanlanma söraş ​

py
import random

random.sample(["Aziza", "Bekzod"], 3)
text
ValueError: Sample larger than population or is negative

sample elementlarni heç qaçon takrorlamaydi, şuning uçun 2 tadan 3 tasini tanlay olmaydi. Takrorlaniş muammo bölmasa, choices dan foydalaning.

3. Böş maʼlumotlar ustida statistika ​

py
import statistics

statistics.mean([])
text
statistics.StatisticsError: mean requires at least one data point

len(data) ga bölişdan oldin qanday tekşirsangiz, hisoblaşdan oldin ham xuddi şunday if data: bilan tekşiring.

Maşqlar ​

1. Böyoq kalkulyatori ​

Devor yuzasi 14.5 m², bir banka böyoq esa 4 m² ni qoplaydi. Neçta banka sotib oliş kerakligini çiqaring (faqat butun bankalar). Keyin math.isclose bilan 0.1 * 3 0.3 ga tengligini tekşiring.

Yeçim
python
import math

wall = 14.5
per_can = 4
print(math.ceil(wall / per_can))
print(math.isclose(0.1 * 3, 0.3))
text
4
True

14.5 / 4 natijasi 3.625, bankaning bir qismini sotib olib bölmaydi, şuning uçun yuqoriga yumaloqlang.

2. Baholar statistikasi ​

[88, 92, 79, 65, 92, 100, 71, 84] baholari uçun örtaça qiymat (1 xona aniqlikda), mediana, moda va standart çetlanişni (1 xona aniqlikda) çiqaring.

Yeçim
python
import statistics

grades = [88, 92, 79, 65, 92, 100, 71, 84]

print(f"Örtaça:  {statistics.mean(grades):.1f}")
print(f"Mediana: {statistics.median(grades)}")
print(f"Moda:    {statistics.mode(grades)}")
print(f"Stdev:   {statistics.stdev(grades):.1f}")
text
Örtaça:  83.9
Mediana: 86.0
Moda:    92
Stdev:   11.7

3. Lotereya tiraji ​

Lotereyada 1 dan 49 gaça bölgan sonlardan 6 ta turli son tanlanadi. random.seed(99) dan foydalaning va tirajni saralangan holda çiqaring. Keyin math.comb yordamida neçta turli çipta bölişi mumkinligini va yutiş ehtimolini "... dan 1" körinişida çiqaring.

Yeçim
python
import math
import random

random.seed(99)
draw = sorted(random.sample(range(1, 50), 6))
print("Yutuqli sonlar:", draw)

tickets = math.comb(49, 6)
print(f"Mumkin bölgan çiptalar: {tickets:,}")
print(f"Yutiş ehtimoli: {tickets:,} dan 1")
text
Yutuqli sonlar: [12, 13, 15, 25, 26, 39]
Mumkin bölgan çiptalar: 13,983,816
Yutiş ehtimoli: 13,983,816 dan 1

Çiptadagi sonlar tartibi muhim emas, şuning uçun sanaş uçun comb töğri vosita.

4. Tasodifiy parol generatori ​

secrets va string yordamida harflar, raqamlar va !@#$% belgilaridan iborat parol qaytaradigan make_password(length=12) funksiyasini yozing. Parolda kamida bitta raqam bölişini taʼminlang: raqam çiqmagunça qayta yarating. Parol uzunligini va unda raqam bor-yöqligini çiqaring (parolning özi har safar boşqaça).

Yeçim
python
import secrets
import string

def make_password(length=12):
    alphabet = string.ascii_letters + string.digits + "!@#$%"
    while True:
        password = "".join(secrets.choice(alphabet) for _ in range(length))
        if any(ch.isdigit() for ch in password):
            return password

pw = make_password()
print(len(pw))
print(any(ch.isdigit() for ch in pw))
text
12
True

pw ning özini çiqarsangiz, har bir işga tuşirişda boşqa qiymat körinadi.

5. Zar öyini simulyatsiyasi ​

Bekzod va Aziza har biri ikkitadan zar taşlaydi; yiğindisi katta bölgan kişi raundda yutadi, yiğindilar teng bölsa, durang. random.seed(12) bilan 1 000 raundni simulyatsiya qiling. Har bir öyinçining ğalabalarini, duranglar sonini va Bekzodning ğalaba foizini (1 xona aniqlikda) çiqaring. Keyin Bekzodning barça yiğindilari uçun örtaça qiymat va medianani çiqaring.

Yeçim
python
import random
import statistics

def roll_two():
    return random.randint(1, 6) + random.randint(1, 6)

random.seed(12)
results = {"Bekzod": 0, "Aziza": 0, "draw": 0}
bekzod_totals = []

for _ in range(1000):
    bekzod = roll_two()
    aziza = roll_two()
    bekzod_totals.append(bekzod)
    if bekzod > aziza:
        results["Bekzod"] += 1
    elif aziza > bekzod:
        results["Aziza"] += 1
    else:
        results["draw"] += 1

print(results)
print(f"Bekzod ğalabalari: {results['Bekzod'] / 1000:.1%}")
print("Örtaça yiğindi:", statistics.mean(bekzod_totals))
print("Mediana yiğindi:", statistics.median(bekzod_totals))
text
{'Bekzod': 447, 'Aziza': 454, 'draw': 99}
Bekzod ğalabalari: 44.7%
Örtaça yiğindi: 6.976
Mediana yiğindi: 7.0

Ikki öyinçining imkoniyatlari teng, örtaça yiğindi esa ikki zar uçun nazariy örtaça bölgan 7 ga yaqin.

Xulosa ​

  • math da sqrt, floor/ceil, log, factorial, comb/perm hamda pi va e konstantalari bor.
  • Hisoblangan önlik sonlarni == bilan emas, math.isclose() bilan taqqoslang, aniq yiğindi uçun esa math.fsum() dan foydalaning.
  • random random(), randint(a, b) (ikkala çegara kiradi), uniform, choice, choices (weights bilan), sample va shuffle (joyida özgartiradi, None qaytaradi) funksiyalarini beradi; seed(n) ketma-ketlikni takrorlanadigan qiladi.
  • Parollar, kodlar va tokenlar uçun heç qaçon random emas, secrets dan foydalaning.
  • statistics maʼlumotlarni tavsiflaydi: mean, median, mode, stdev va quantiles.

Qöşimça manbalar ​