math, random va statistics

Nimalarni örganasiz
mathdagi eng foydali funksiyalar: ildizlar, yumaloqlaş, logarifmlar, kombinatsiyalar- Önlik sonlarni
math.isclose()bilan xavfsiz taqqoslaş randombilan tasodifiy sonlar, elementlar va tanlanmalarni oliş hamda ularniseed()bilan takrorlaş- Nega parollar va tokenlar uçun
randomemas,secretskerak - Maʼlumotlarni
statisticsbilan tavsiflaş: örtaça, mediana, moda, tarqoqlik, kvantillar
Nega bu muhim
Yetkaziş ilovasi masofani hisoblaydi, öyin zar taşlaydi, öqituvçi sinfning örtaça bahosini topadi. Standart kutubxonada bu hisob-kitoblar allaqaçon bor: sinovdan ötgan va tez, uçta modulda - math, random va statistics.
math moduli
Ildizlar, darajalar va konstantalar
import math
print(math.sqrt(144))
print(math.pow(2, 10))
print(2 ** 10)
print(math.pi)
print(math.e)12.0
1024.0
1024
3.141592653589793
2.718281828459045math.pow() har doim önlik son (float) qaytaradi, ** esa butun sonlarni butun son holida qoldiradi. math.isqrt(150) butun ildizni, 12 ni, qaytaradi.
Pastga va yuqoriga yumaloqlaş
import math
print(math.floor(7.9), math.ceil(7.1))
print(math.floor(-2.5), math.ceil(-2.5))
print(math.trunc(-2.5))
print(f"{math.ceil(47 / 12)} ta avtobus buyurtma qiling") # 47 öquvçi, har avtobusda 12 örin7 8
-3 -2
-2
4 ta avtobus buyurtma qilingfloor har doim pastga, ceil esa har doim yuqoriga yumaloqlaydi, hatto manfiy sonlar uçun ham, trunc esa önlik qismni kesib taşlaydi. ceil "neçta kerak?" degan savollar uçun juda mos.
Önlik sonlarni isclose bilan taqqoslaş
Önlik sonlar ikkilik sanoq tizimida saqlanadi, şuning uçun kiçik yumaloqlaş xatolari paydo böladi:
import math
total = 0.1 + 0.2
print(total)
print(total == 0.3)
print(math.isclose(total, 0.3))0.30000000000000004
False
TrueHisoblangan önlik sonlarni heç qaçon == bilan taqqoslamang. Sonlar deyarli teng bölganda True qaytaradigan math.isclose(a, b) dan foydalaning.
Bitta nozik jihat bor: isclose yaqinlikni sonlarning kattaligiga nisbatan ölçaydi, şuning uçun 0 bilan taqqoslaşda mutlaq çegara, abs_tol, kerak:
import math
left = 0.1 + 0.2 - 0.3
print(left)
print(math.isclose(left, 0))
print(math.isclose(left, 0, abs_tol=1e-9))5.551115123125783e-17
False
TrueKöp önlik sonlarni juda aniq qöşiş uçun math.fsum() bor:
import math
prices = [0.1] * 10
print(sum(prices))
print(math.fsum(prices))1.0
1.0Python 3.12 dan boşlab örnatilgan sum() ham bunday yumaloqlaş xatolarini kamaytiradi (eski versiyalar 0.9999999999999999 ni çiqaradi), math.fsum() esa har qanday versiyada aniq.
Logarifmlar
import math
print(math.log10(1000))
print(math.log2(1024))
print(math.log(math.e))
print(math.log(81, 3))3.0
10.0
1.0
4.0Ikkinçi argumentsiz math.log(x) e asosidan foydalanadi.
Sanaş: faktorial, kombinatsiyalar, örin almaştirişlar
import math
print(math.factorial(5)) # 5 * 4 * 3 * 2 * 1
print(math.comb(10, 3)) # 10 kişilik sinfdan 3 kişilik jamoalar (tartib muhim emas)
print(math.perm(10, 3)) # 10 ta yuguruvçi orasida oltin, kumuş, bronza (tartib muhim)120
120
720random moduli
random psevdotasodifiy sonlarni seed (boşlanğiç qiymat) dan boşlanadigan formula orqali hosil qiladi. Bir xil seed bir xil ketma-ketlik beradi, şuning uçun quyidagi har bir misol avval random.seed() ni çaqiradi va natijangiz sahifadagi bilan bir xil böladi.
Tasodifiy sonlar
import random
random.seed(10)
print(random.random()) # 0.0 dan 1.0 gaça (1.0 kirmaydi) önlik son
print(random.randint(1, 6)) # 1 dan 6 gaça butun son, ikkala çegara ham kiradi
print(random.uniform(20, 35)) # 20 va 35 orasidagi önlik son
print(random.randrange(0, 100, 5)) # range() kabi: 0, 5, 10, ... 950.5714025946899135
4
27.23842511826284
0Eʼtibor bering: range(1, 6) dan farqli ravişda randint(1, 6) 6 ni ham öz içiga oladi.
Röyxatdan tasodifiy elementlar
import random
random.seed(3)
cities = ["Toşkent", "Samarqand", "Buxoro", "Xiva", "Namangan"]
print(random.choice(cities)) # bitta element
print(random.sample(cities, 3)) # 3 ta turli element
print(random.choices(cities, k=4)) # 4 ta element, takrorlaniş mumkinSamarqand
['Namangan', 'Samarqand', 'Xiva']
['Namangan', 'Buxoro', 'Buxoro', 'Xiva']Vaznli tanlov
choices weights yordamida baʼzi variantlarni boşqalaridan ehtimolliroq qila oladi:
import random
random.seed(4)
prizes = ["5% çegirma", "20% çegirma", "bepul çoy"]
weights = [70, 10, 20] # 70% / 10% / 20% ehtimol
spins = random.choices(prizes, weights=weights, k=10)
print(spins)
print(spins.count("5% çegirma"), spins.count("20% çegirma"), spins.count("bepul çoy"))['5% çegirma', '5% çegirma', '5% çegirma', '5% çegirma', '5% çegirma', '5% çegirma', 'bepul çoy', 'bepul çoy', '20% çegirma', '5% çegirma']
7 1 2Bu yerda sanoqlar (7, 1, 2) vaznlarga omad tufayli mos keldi; faqat minglab aylantirişda ular işonçli ravişda vaznlarga yaqinlaşadi.
Aralaştiriş
shuffle röyxatni joyida özgartiradi va None qaytaradi:
import random
random.seed(5)
queue = ["Aziza", "Bekzod", "Dilnoza", "Farrux"]
random.shuffle(queue)
print(queue)['Aziza', 'Bekzod', 'Farrux', 'Dilnoza']Seed natijalarni takrorlanadigan qiladi
import random
random.seed(2026)
first = [random.randint(1, 100) for _ in range(5)]
random.seed(2026)
second = [random.randint(1, 100) for _ in range(5)]
print(first)
print(first == second)[16, 41, 65, 66, 83]
TrueSeedlar testlaş va takrorlanadigan simulyatsiyalar uçun foydali. Haqiqiy öyinda odatda seed örnatilmaydi.
secrets: parollar va tokenlar uçun
random öyinlar va simulyatsiyalar uçun yaxşi, lekin u oldindan aytib böladigan: yetarliça natijalarni körgan odam keyingilarini hisoblab topa oladi. Parollar, tiklaş kodlari va xavfsizlik tokenlari uçun secrets modulidan foydalaning:
import secrets
import string
alphabet = string.ascii_letters + string.digits
password = "".join(secrets.choice(alphabet) for _ in range(12))
print(password)
print(secrets.randbelow(1_000_000)) # masalan, 6 xonali SMS kod
print(secrets.token_hex(8)) # havola uçun tasodifiy tokenq7RkX2mLp9Bs
482913
3fa91c07d25e6b84Natijangiz har safar boşqaça böladi va seed yöq. Aynan maqsad ham şu.
statistics moduli
Örtaça qiymatlar: mean, median, mode
import statistics
scores = [72, 85, 90, 85, 64, 98, 85, 70]
print(statistics.mean(scores))
print(statistics.median(scores))
print(statistics.mode(scores))81.125
85.0
85- mean (örtaça arifmetik): odatiy örtaça qiymat (yiğindi bölingan soniga).
- median (mediana): saralangandan keyingi örtadagi qiymat. Qiymatlar soni juft bölsa, örtadagi ikki qiymatning örtaçasi olinadi.
- mode (moda): eng köp uçraydigan qiymat.
Bir neçta keskin qiymat örtaça arifmetikni buzib yuboradigan holatlarda mediana foydali:
import statistics
salaries = [4_000_000, 4_500_000, 5_000_000, 5_200_000, 60_000_000]
print(f"örtaça: {statistics.mean(salaries):,.0f} söm")
print(f"mediana: {statistics.median(salaries):,.0f} söm")örtaça: 15,740,000 söm
mediana: 5,000,000 sömBitta direktorning maoşi örtaça qiymatni ança yuqoriga tortib ketdi; mediana odatiy maoşni yaxşiroq tavsiflaydi.
Agar bir neçta qiymat bir xil marta eng köp uçrasa, statistics.multimode() ularning hammasini röyxat körinişida qaytaradi.
Tarqoqlik: standart çetlaniş
Standart çetlaniş qiymatlar örtaça qiymatdan odatda qança uzoqda ekanini ölçaydi:
import statistics
class_a = [70, 72, 74, 76, 78]
class_b = [50, 60, 74, 88, 98]
for name, marks in [("A", class_a), ("B", class_b)]:
avg = statistics.mean(marks)
spread = statistics.stdev(marks)
print(f"{name} sinf: örtaça {avg}, stdev {spread:.1f}")A sinf: örtaça 74, stdev 3.2
B sinf: örtaça 74, stdev 19.6Ikkala sinfning örtaça bahosi 74, lekin B sinf natijalari ança kengroq tarqalgan.
stdev maʼlumotlarni kattaroq guruhdan olingan tanlanma deb hisoblaydi; pstdev esa ularni butun boş töplam deb qaraydi va biroz kiçikroq qiymat beradi (A sinf uçun 3.162 örniga 2.828).
statistics.quantiles(data) uçta kvartil çegarasini qaytaradi, örtadagisi - mediana.
Özingiz sinab köring
Zar taşlang, tasodifiy ğoliblarni tanlang va natijalarni statistika bilan tavsiflang. Seedni özgartirib, nima özgarişini köring.
Köp uçraydigan xatolar
1. shuffle natijasidan foydalaniş
import random
names = ["Aziza", "Bekzod", "Dilnoza"]
shuffled = random.shuffle(names)
print(shuffled)Noneshuffle röyxatni joyida özgartiradi va None qaytaradi. Tuzatiş: random.shuffle(names) ni çaqiring, keyin names dan foydalaning. Aslini saqlab, yangi aralaştirilgan röyxat oliş uçun random.sample(names, len(names)) dan foydalaning.
2. Röyxatdan kattaroq tanlanma söraş
import random
random.sample(["Aziza", "Bekzod"], 3)ValueError: Sample larger than population or is negativesample elementlarni heç qaçon takrorlamaydi, şuning uçun 2 tadan 3 tasini tanlay olmaydi. Takrorlaniş muammo bölmasa, choices dan foydalaning.
3. Böş maʼlumotlar ustida statistika
import statistics
statistics.mean([])statistics.StatisticsError: mean requires at least one data pointlen(data) ga bölişdan oldin qanday tekşirsangiz, hisoblaşdan oldin ham xuddi şunday if data: bilan tekşiring.
Maşqlar
1. Böyoq kalkulyatori
Devor yuzasi 14.5 m², bir banka böyoq esa 4 m² ni qoplaydi. Neçta banka sotib oliş kerakligini çiqaring (faqat butun bankalar). Keyin math.isclose bilan 0.1 * 3 0.3 ga tengligini tekşiring.
Yeçim
import math
wall = 14.5
per_can = 4
print(math.ceil(wall / per_can))
print(math.isclose(0.1 * 3, 0.3))4
True14.5 / 4 natijasi 3.625, bankaning bir qismini sotib olib bölmaydi, şuning uçun yuqoriga yumaloqlang.
2. Baholar statistikasi
[88, 92, 79, 65, 92, 100, 71, 84] baholari uçun örtaça qiymat (1 xona aniqlikda), mediana, moda va standart çetlanişni (1 xona aniqlikda) çiqaring.
Yeçim
import statistics
grades = [88, 92, 79, 65, 92, 100, 71, 84]
print(f"Örtaça: {statistics.mean(grades):.1f}")
print(f"Mediana: {statistics.median(grades)}")
print(f"Moda: {statistics.mode(grades)}")
print(f"Stdev: {statistics.stdev(grades):.1f}")Örtaça: 83.9
Mediana: 86.0
Moda: 92
Stdev: 11.73. Lotereya tiraji
Lotereyada 1 dan 49 gaça bölgan sonlardan 6 ta turli son tanlanadi. random.seed(99) dan foydalaning va tirajni saralangan holda çiqaring. Keyin math.comb yordamida neçta turli çipta bölişi mumkinligini va yutiş ehtimolini "... dan 1" körinişida çiqaring.
Yeçim
import math
import random
random.seed(99)
draw = sorted(random.sample(range(1, 50), 6))
print("Yutuqli sonlar:", draw)
tickets = math.comb(49, 6)
print(f"Mumkin bölgan çiptalar: {tickets:,}")
print(f"Yutiş ehtimoli: {tickets:,} dan 1")Yutuqli sonlar: [12, 13, 15, 25, 26, 39]
Mumkin bölgan çiptalar: 13,983,816
Yutiş ehtimoli: 13,983,816 dan 1Çiptadagi sonlar tartibi muhim emas, şuning uçun sanaş uçun comb töğri vosita.
4. Tasodifiy parol generatori
secrets va string yordamida harflar, raqamlar va !@#$% belgilaridan iborat parol qaytaradigan make_password(length=12) funksiyasini yozing. Parolda kamida bitta raqam bölişini taʼminlang: raqam çiqmagunça qayta yarating. Parol uzunligini va unda raqam bor-yöqligini çiqaring (parolning özi har safar boşqaça).
Yeçim
import secrets
import string
def make_password(length=12):
alphabet = string.ascii_letters + string.digits + "!@#$%"
while True:
password = "".join(secrets.choice(alphabet) for _ in range(length))
if any(ch.isdigit() for ch in password):
return password
pw = make_password()
print(len(pw))
print(any(ch.isdigit() for ch in pw))12
Truepw ning özini çiqarsangiz, har bir işga tuşirişda boşqa qiymat körinadi.
5. Zar öyini simulyatsiyasi
Bekzod va Aziza har biri ikkitadan zar taşlaydi; yiğindisi katta bölgan kişi raundda yutadi, yiğindilar teng bölsa, durang. random.seed(12) bilan 1 000 raundni simulyatsiya qiling. Har bir öyinçining ğalabalarini, duranglar sonini va Bekzodning ğalaba foizini (1 xona aniqlikda) çiqaring. Keyin Bekzodning barça yiğindilari uçun örtaça qiymat va medianani çiqaring.
Yeçim
import random
import statistics
def roll_two():
return random.randint(1, 6) + random.randint(1, 6)
random.seed(12)
results = {"Bekzod": 0, "Aziza": 0, "draw": 0}
bekzod_totals = []
for _ in range(1000):
bekzod = roll_two()
aziza = roll_two()
bekzod_totals.append(bekzod)
if bekzod > aziza:
results["Bekzod"] += 1
elif aziza > bekzod:
results["Aziza"] += 1
else:
results["draw"] += 1
print(results)
print(f"Bekzod ğalabalari: {results['Bekzod'] / 1000:.1%}")
print("Örtaça yiğindi:", statistics.mean(bekzod_totals))
print("Mediana yiğindi:", statistics.median(bekzod_totals)){'Bekzod': 447, 'Aziza': 454, 'draw': 99}
Bekzod ğalabalari: 44.7%
Örtaça yiğindi: 6.976
Mediana yiğindi: 7.0Ikki öyinçining imkoniyatlari teng, örtaça yiğindi esa ikki zar uçun nazariy örtaça bölgan 7 ga yaqin.
Xulosa
mathdasqrt,floor/ceil,log,factorial,comb/permhamdapivaekonstantalari bor.- Hisoblangan önlik sonlarni
==bilan emas,math.isclose()bilan taqqoslang, aniq yiğindi uçun esamath.fsum()dan foydalaning. randomrandom(),randint(a, b)(ikkala çegara kiradi),uniform,choice,choices(weightsbilan),samplevashuffle(joyida özgartiradi,Noneqaytaradi) funksiyalarini beradi;seed(n)ketma-ketlikni takrorlanadigan qiladi.- Parollar, kodlar va tokenlar uçun heç qaçon
randomemas,secretsdan foydalaning. statisticsmaʼlumotlarni tavsiflaydi:mean,median,mode,stdevvaquantiles.