Skip to content

Röyxatlar ​

Rasm: Röyxatlar

Nimalarni örganasiz

  • Röyxat yaratiş va elementlarni indeks hamda kesim orqali öqiş
  • Röyxatlar satrlardan nimasi bilan farq qiladi: ularni özgartiriş mumkin
  • Element qöşiş (append, insert, extend, kesimlar) va öçiriş (remove, pop, del)
  • Element borligini tekşiriş va röyxat böyiça sikl yurgiziş
  • Nega b = a röyxatni ulaşadi va qanday qilib haqiqiy nusxa olinadi

Nega bu muhim ​

Dasturlar kamdan-kam hollarda bitta qiymat bilan işlaydi. Sinfda köp öquvçi, dökonda köp mahsulot, pleylistda köp qöşiq bor. Röyxat (list) köp qiymatni bitta özgaruvçida saqlaydi, ularni tartib bilan tutadi va qöşiş, öçiriş hamda özgartirişga imkon beradi. Bu Pythondagi eng köp işlatiladigan kolleksiya.

Röyxat yaratiş ​

Elementlarni kvadrat qavs içiga vergul bilan ajratib yozing:

python
cities = ["Toşkent", "Samarqand", "Buxoro"]
scores = [88, 92, 79]
empty = []

print(cities)
print(len(scores))
print(len(empty))
text
['Toşkent', 'Samarqand', 'Buxoro']
3
0

Röyxat istalgan turdagi qiymatni, hatto ["Aziza", 20, True] kabi aralaş turlarni ham saqlay oladi, lekin odatda röyxatda bir xil turdagi elementlar böladi.

list() yordamida boşqa ketma-ketliklardan ham röyxat yasaş mumkin:

python
print(list("abc"))
print(list(range(1, 6)))
print("qizil yaşil kök".split())
text
['a', 'b', 'c']
[1, 2, 3, 4, 5]
['qizil', 'yaşil', 'kök']

Indeks va kesim ​

Röyxatlarda indeks (index) va kesim (slice) xuddi satrlardagidek işlaydi (Satrlar va Satr metodlari va kesimlar darslariga qarang):

python
planets = ["Merkuriy", "Venera", "Yer", "Mars", "Yupiter"]

print(planets[0])      # birinçisi
print(planets[-1])     # oxirgisi
print(planets[1:3])    # kesim yangi röyxat böladi
print(planets[::-1])   # teskari tartibdagi nusxa
text
Merkuriy
Yupiter
['Venera', 'Yer']
['Yupiter', 'Mars', 'Yer', 'Venera', 'Merkuriy']

Röyxatni özgartiriş mumkin ​

Diagramma: Röyxatni özgartiriş mumkin

Satrlardan farqli ravişda, röyxatlar özgaruvçan (mutable). Elementni uning indeksiga yangi qiymat berib almaştiriş mumkin:

python
colors = ["qizil", "yaşil", "kök"]
colors[1] = "sariq"
print(colors)
text
['qizil', 'sariq', 'kök']

Kesimga ham qiymat berişingiz mumkin. Bu bir vaqtning özida bir neçta elementni almaştiradi va yangi qism bir xil uzunlikda bölişi şart emas. Böş röyxat berilsa yoki kesim bilan del işlatilsa, elementlar öçiriladi:

python
nums = [10, 20, 30, 40, 50, 60]
nums[1:3] = [21, 31]      # ikkita elementni almaştiriş
print(nums)
nums[1:3] = []            # ikkita elementni öçiriş
print(nums)
del nums[::2]             # har ikkinçi elementni öçiriş
print(nums)
text
[10, 21, 31, 40, 50, 60]
[10, 40, 50, 60]
[40, 60]

Element qöşiş ​

MetodNima qiladi
lst.append(x)x ni oxiriga qöşadi
lst.insert(i, x)x ni i öringa qöyadi (keyingi elementlar öngga suriladi)
lst.extend(other)Boşqa ketma-ketlikning har bir elementini oxiriga qöşadi
python
queue = ["Aziza", "Bekzod"]

queue.append("Dilnoza")
queue.insert(0, "Farrux")
queue.extend(["Gulnora", "Hasan"])

print(queue)
text
['Farrux', 'Aziza', 'Bekzod', 'Dilnoza', 'Gulnora', 'Hasan']

Eng köp append ni işlatasiz. Keng tarqalgan usul - Sikllarda köp işlatiladigan usullar darsidagi filtr: böş röyxatdan boşlab, faqat kerakli elementlarni qöşib boriş:

python
scores = [72, 95, 58, 88, 64, 91]

high_scores = []
for score in scores:
    if score >= 85:
        high_scores.append(score)
print(high_scores)
text
[95, 88, 91]

append va extend

queue.append(["x", "y"]) bitta element, yaʼni butun röyxatni qöşadi va röyxat içida röyxat hosil böladi. queue.extend(["x", "y"]) esa ikkita element qöşadi.

Elementlarni öçiriş ​

UsulNima qiladi
lst.remove(x)x ga teng birinçi elementni öçiradi
lst.pop()Oxirgi elementni öçiradi va uni qaytaradi
lst.pop(i)i indeksdagi elementni öçiradi va uni qaytaradi
del lst[i]i indeksdagi elementni öçiradi (kesimlar bilan ham işlaydi)
lst.clear()Hammasini öçiradi
python
tasks = ["poçta", "yiğiliş", "tuşlik", "hisobot", "qönğiroq"]

tasks.remove("tuşlik")     # qiymat böyiça
last = tasks.pop()         # oxirgi elementni öçirib, saqlab qolamiz
first = tasks.pop(0)       # birinçi elementni öçirib, saqlab qolamiz
del tasks[0]               # indeks böyiça öçiramiz

print(tasks)
print(f"Olindi: {first}, {last}")
text
['hisobot']
Olindi: poçta, qönğiroq

Qiymatni bilsangiz remove ni, örnini bilsangiz pop yoki del ni işlating. Öçirilgan element sizga kerak bölsa, pop ni tanlang.

Stek va navbat ​

append va pop() bilan röyxat stek (stack) böladi: oxirgi kirgan birinçi çiqadi, xuddi brauzerning "Orqaga" tugmasidek. pop(0) bilan esa navbat (queue): kim birinçi kelgan bölsa, öşa birinçi xizmat oladi.

python
history = ["boş", "yangiliklar"]
history.append("ob-havo")
print(history.pop(), history)     # stek: eng yangisini oliş

line = ["Aziza", "Bekzod"]
line.append("Dilnoza")
print(line.pop(0), line)          # navbat: eng eskisini oliş
text
ob-havo ['boş', 'yangiliklar']
Aziza ['Bekzod', 'Dilnoza']

pop(0) qolgan har bir elementni çapga suradi, bu uzun röyxatlar uçun sekin. Katta navbatlar uçun collections.deque va uning tez popleft() metodini işlating (collections va itertools darsiga qarang).

Tekşiriş va qidiriş ​

python
fruits = ["olma", "banan", "gilos", "banan"]

print("banan" in fruits)
print("mango" not in fruits)
print(fruits.index("banan"))   # birinçi mos elementning örni
print(fruits.count("banan"))
text
True
True
1
2

Agar element röyxatda bölmasa, .index() ValueError çaqiradi. Şuning uçun işonçingiz komil bölmasa, avval in bilan tekşiring.

Röyxat böyiça sikl ​

python
prices = [12000, 4500, 30000]

for price in prices:
    print(f"{price:,} söm")

Örinlar ham kerak bölsa, enumerate() ni işlating (Sikllarda köp işlatiladigan usullar darsidan):

python
guests = ["Aziza", "Bekzod", "Dilnoza"]

for seat, guest in enumerate(guests, start=1):
    print(f"{seat}-örin: {guest}")
text
1-örin: Aziza
2-örin: Bekzod
3-örin: Dilnoza

Röyxatlarni birlaştiriş ​

python
a = [1, 2]
b = [3, 4]

print(a + b)      # yangi röyxat
print(a * 3)      # takrorlangan
text
[1, 2, 3, 4]
[1, 2, 1, 2, 1, 2]

+ yangi röyxat yaratadi, a va b esa özgarmay qoladi. extend esa röyxatning özini özgartiradi.

Ulaşiş va nusxalaş ​

Bu darsdagi eng muhim ğoya. Özgaruvçilar darsidan eslang: nomlar bu yorliqlar. Röyxatlarda bu juda muhim, çunki röyxat özgarişi mumkin:

python
original = ["çoy", "qahva"]
same_list = original          # AYNAN ŞU röyxat uçun ikkinçi yorliq

same_list.append("şarbat")

print(original)
print(same_list)
text
['çoy', 'qahva', 'şarbat']
['çoy', 'qahva', 'şarbat']

same_list = original heç narsani nusxalamadi. Ikkala nom ham bitta röyxatga işora qiladi, şuning uçun uni istalgan nom orqali özgartirsangiz, ikkalasi ham özgarişni köradi.

Mustaqil röyxat oliş uçun nusxa yarating:

python
original = ["çoy", "qahva"]
copy_1 = original.copy()
copy_2 = original[:]          # töliq kesim ham nusxa oladi
copy_3 = list(original)

copy_1.append("şarbat")

print(original)
print(copy_1)
text
['çoy', 'qahva']
['çoy', 'qahva', 'şarbat']

copy_1 is original natijasi False: is "aynan şu röyxatmi?" deb söraydi, == esa faqat tarkibni soliştiradi.

Sayoz nusxalar

Bu nusxalar sayoz (shallow): agar röyxat içida boşqa röyxatlar bölsa, içki röyxatlar baribir ulaşilgan böladi. Bu haqda Içma-iç maʼlumotlar darsida batafsil gapiriladi.

Özingiz sinab köring ​

Vazifalar röyxatini boşqaradigan dastur. Vazifa qöşib, öçirib va bajarilgan deb belgilab köring.

Köp uçraydigan xatolar ​

1. Indeks çegaradan taşqarida ​

py
items = ["a", "b", "c"]
print(items[3])
text
IndexError: list index out of range

Oxirgi indeks len(items) - 1 ga teng.

2. Röyxatda yöq elementni öçiriş ​

py
items = ["a", "b"]
items.remove("z")
text
ValueError: list.remove(x): x not in list

Tuzatiş: if "z" in items: items.remove("z").

3. append natijasini özgaruvçiga yoziş ​

python
numbers = [1, 2]
numbers = numbers.append(3)
print(numbers)
text
None

append, insert, extend, remove va sort kabi röyxat metodlari röyxatning özini özgartiradi va None qaytaradi. Tuzatiş: şunçaki numbers.append(3) ni çaqiring.

4. Röyxat böyiça sikl yurgizib, uning özidan element öçiriş ​

python
numbers = [1, 2, 2, 3]
for n in numbers:
    if n == 2:
        numbers.remove(n)
print(numbers)
text
[1, 2, 3]

Bitta 2 qolib ketdi. Öçiriş qolgan elementlarni çapga suradi, şuning uçun sikl öçirilgan element örniga kelgan elementni ötkazib yuboradi. Tuzatiş: nusxa böyiça sikl yurgizing (for n in numbers[:]:) yoki faqat kerakli elementlardan yangi röyxat tuzing.

Maşqlar ​

1. Sevimli taomlar ​

Uçta sevimli taomingizdan röyxat tuzing. Birinçi va oxirgisini çiqaring, keyin oxiriga yana bittasini qöşing hamda butun röyxatni va uning uzunligini çiqaring.

Yeçim
python
foods = ["palov", "manti", "şaşlik"]
print(foods[0], foods[-1])

foods.append("lağmon")
print(foods, len(foods))

2. Almaştiriş va öçiriş ​

week = ["Du", "Se", "Çorşanba", "Pa", "Ju", "Şa", "Ya"] dan boşlang. "Çorşanba" ni "Ço" ga almaştiring, keyin dam oliş kunlarini öçiring, faqat iş kunlari qolsin.

Yeçim
python
week = ["Du", "Se", "Çorşanba", "Pa", "Ju", "Şa", "Ya"]

week[2] = "Ço"
del week[5:]          # 5-indeksdan oxirigaça öçiramiz

print(week)
text
['Du', 'Se', 'Ço', 'Pa', 'Ju']

3. Manfiylarni öçiriş ​

numbers = [3, -1, -2, 4, -5] röyxatidan har bir manfiy sonni öçiring, bunda röyxatning özi özgarsin. Avval quyidagi sodda siklni işga tuşiring va u nega [3, -2, 4] ni çop etişini tuşuntiring. Keyin uni [3, 4] çiqaradigan qilib tuzating.

py
numbers = [3, -1, -2, 4, -5]
for n in numbers:
    if n < 0:
        numbers.remove(n)
print(numbers)
Yeçim

-1 öçirilganda -2 uning örniga suriladi, sikl esa keyingi öringa ötadi, şuning uçun -2 ni heç qaçon körmaydi. Uning örniga nusxa böyiça sikl yurgizing, şunda numbers dan element öçiriş sikl körib çiqayotgan narsani surmaydi:

python
numbers = [3, -1, -2, 4, -5]
for n in numbers[:]:
    if n < 0:
        numbers.remove(n)
print(numbers)
text
[3, 4]

4. Ulaşişni oldindan ayting ​

Bu kod nima çiqarişini oldindan ayting, keyin uni işga tuşiring.

python
a = [1, 2, 3]
b = a
c = a[:]
b.append(4)
c.append(5)
a[0] = 99
print(a)
print(b)
print(c)
Yeçim
text
[99, 2, 3, 4]
[99, 2, 3, 4]
[1, 2, 3, 5]

a va b bitta röyxat, şuning uçun ikkalasi ham 4 va 99 ni köradi. c heç qanday özgarişdan oldin nusxalangan va faqat 5 ni oldi.

5. Röyxatni aylantiriş ​

numbers = [1, 2, 3, 4, 5] ni k = 2 pozitsiya öngga aylantiring, natija [4, 5, 1, 2, 3] bölsin. Masalani ikki usulda yeçing: bir marta kesim yordamida, bir marta pop() va insert() işlatilgan sikl bilan. k röyxat uzunligidan katta bölganda ham (masalan, k = 7) işlaşiga işonç hosil qiling.

Yeçim
python
numbers = [1, 2, 3, 4, 5]
k = 7

# 1. Kesiş
shift = k % len(numbers)          # 7 % 5 = 2
rotated = numbers[-shift:] + numbers[:-shift]
print(rotated)

# 2. pop va insert (röyxatning özini özgartiradi)
for _ in range(shift):
    last = numbers.pop()
    numbers.insert(0, last)
print(numbers)
text
[4, 5, 1, 2, 3]
[4, 5, 1, 2, 3]

k % len(numbers) katta k ni ham töğri hisoblaydi, çunki röyxatni 5 marta aylantirsangiz, u boşlanğiç holatiga qaytadi. shift 0 bölganda ham işlaydi: numbers[-0:] butun röyxat, numbers[:-0] esa böş, şuning uçun heç narsa surilmaydi. Haqiqiy çegaraviy holat - böş röyxat: unda k % len(numbers) ZeroDivisionError beradi.

Xulosa ​

  • Röyxat bu tartiblangan, özgaruvçan ketma-ketlik: items = [a, b, c].
  • Indeks va kesim satrlardagidek işlaydi, items[i] = x esa elementni almaştiradi.
  • append, insert, extend yoki kesimga qiymat beriş bilan qöşing. remove (qiymat böyiça), pop va del (örin böyiça) hamda clear bilan öçiring. Bular röyxatning özini özgartiradi va None qaytaradi.
  • append + pop() stek, pop(0) esa navbat yasaydi. Röyxat böyiça sikl yurgizayotganda undan element öçirmang.
  • in, index va count qidiradi, len ölçamni beradi, for esa elementlar böyiça aylanadi.
  • b = a bitta röyxatni ulaşadi. Mustaqil nusxa uçun a.copy() yoki a[:] ni işlating.

Qöşimça manbalar ​