Skip to content

JSON bilan işlaş ​

Rasm: JSON bilan işlaş

Nimalarni örganasiz

  • JSON nima va uning turlari Python turlariga qanday mos keladi
  • json.dumps() / json.loads() bilan özgartiriş hamda json.dump() / json.load() bilan fayllarni saqlaş va yuklaş
  • indent, sort_keys va ensure_ascii=False JSON ni, jumladan özbekça matnni, qanday öqişli qiladi
  • Içma-iç JSON böylab harakatlaniş va undan sozlamalarni saqlaş uçun foydalaniş
  • Nimani JSON ga aylantirib bölmaydi va buzilgan JSON ni JSONDecodeError bilan qanday uşlaş

Nega bu muhim ​

CSV tekis jadvallar uçun mos, lekin köp maʼlumotlar içma-iç: buyurtmada mijoz, mahsulotlar röyxati va manzil bor. JSON (JavaScript Object Notation) bunday maʼlumotlarni matn sifatida saqlaydi. Veb-xizmatlar va ilovalar JSON da "gaplaşadi" va u dastur sozlamalarini saqlaşning eng oson usuli.

JSON qanday körinadi ​

text
{
  "name": "Aziza",
  "age": 20,
  "student": true,
  "phone": null,
  "courses": ["Python", "Ingliz tili"],
  "address": {"city": "Toşkent", "zip": "100000"}
}

U Python luğatiga öxşaydi, lekin true/false/null va faqat qöş qöştirnoqlar bilan.

JSONPython
obyekt {...}dict
massiv [...]list
satr "..."str
son 42, 3.5int, float
true / falseTrue / False
nullNone

Kortej ham massiv sifatida yoziladi, JSON obyekt kalitlari esa har doim satr (pastdagi Köp uçraydigan xatolar bölimiga qarang).

dumps va loads: satrlar ​

json.dumps() ("dump string") Python maʼlumotlarini JSON satriga aylantiradi. json.loads() ("load string") JSON satrini tahlil qilib, yana Python maʼlumotlariga aylantiradi:

python
import json

student = {"name": "Aziza", "age": 20, "student": True, "phone": None, "courses": ["Python", "English"]}

text = json.dumps(student)
print(text)

back = json.loads(text)
print(back == student, type(back))
text
{"name": "Aziza", "age": 20, "student": true, "phone": null, "courses": ["Python", "English"]}
True <class 'dict'>

JSON satrida true, null va qöş qöştirnoqlar bor; loads dan keyin sizda yana oddiy luğat. Veb-xizmatdan matn sifatida kelgan JSON bilan aynan şunday işlaysiz.

Çiroyli natija: indent, sort_keys, ensure_ascii ​

Standart holatda dumps hammasini bitta qatorga yozadi va har bir ASCII bölmagan harfni escape ketma-ketligi bilan almaştiradi: natija yaroqli, lekin uni öqiş qiyin. indent=2 natijani qatorlarga taqsimlaydi, sort_keys=True kalitlarni tartiblaydi, ensure_ascii=False esa ö va ş kabi harflarni saqlab qoladi:

python
import json

city = {"country": "Özbekiston", "capital": "Toşkent"}

print(json.dumps(city))
print(json.dumps(city, ensure_ascii=False, sort_keys=True))
print(json.dumps(city, indent=2, ensure_ascii=False))
text
{"country": "\u00d6zbekiston", "capital": "To\u015fkent"}
{"capital": "Toşkent", "country": "Özbekiston"}
{
  "country": "Özbekiston",
  "capital": "Toşkent"
}

Bunday JSON ni faylga saqlaganda uni encoding="utf-8" bilan oçing.

dump va load: fayllar ​

Nomida s bölmagan funksiyalar fayllar bilan işlaydi: json.dump(data, file) yozadi, json.load(file) esa öqiydi:

python
import json

library = {
    "name": "Samarqand şahar kutubxonasi",
    "books": [{"title": "Ötkan kunlar", "year": 1926, "available": False}],
}

with open("library.json", "w", encoding="utf-8") as file:
    json.dump(library, file, indent=2, ensure_ascii=False)

with open("library.json", encoding="utf-8") as file:
    print(file.read())

with open("library.json", encoding="utf-8") as file:
    loaded = json.load(file)

print(loaded["books"][0]["title"])
text
{
  "name": "Samarqand şahar kutubxonasi",
  "books": [
    {
      "title": "Ötkan kunlar",
      "year": 1926,
      "available": false
    }
  ]
}
Ötkan kunlar
FunksiyaNimadanNimaga
json.dumps(data)Python maʼlumotlariJSON satri
json.loads(text)JSON satriPython maʼlumotlari
json.dump(data, file)Python maʼlumotlariJSON fayl
json.load(file)JSON faylPython maʼlumotlari

pathlib bilan satr funksiyalari ham işlaydi: json.loads(path.read_text(encoding="utf-8")).

Içma-iç JSON böylab harakatlaniş ​

Haqiqiy JSON köpinça bir neçta daraja çuqur. Unda xuddi Içma-iç maʼlumotlar darsidagidek qadamma-qadam harakatlaning:

python
import json

response = """
{
  "data": {"base": "USD", "rates": {"UZS": 12650.5, "EUR": 0.92}},
  "branches": [
    {"city": "Toşkent", "hours": "09:00-18:00"},
    {"city": "Nukus", "hours": null}
  ]
}
"""

info = json.loads(response)

uzs = info["data"]["rates"]["UZS"]
print(f"100 {info['data']['base']} = {100 * uzs:,.0f} söm")

for branch in info["branches"]:
    print(f"{branch['city']}: {branch['hours'] or 'yopiq'}")

print(info["data"].get("fees", "komissiya haqida maʼlumot yöq"))
text
100 USD = 1,265,050 söm
Toşkent: 09:00-18:00
Nukus: yopiq
komissiya haqida maʼlumot yöq

Standart qiymatli .get() xizmat javobga qöşmagan maydonlarni ham muammosiz hal qiladi.

Ilova sozlamalarini saqlaş va yuklaş ​

Sozlamalarni JSON faylda saqlang, fayl hali bölmasa standart qiymatlarga qayting va özgarişlarni saqlang:

python
import json
from pathlib import Path

SETTINGS_FILE = Path("settings.json")
SETTINGS_FILE.unlink(missing_ok=True)       # bu namoyişni faylsiz boşlaymiz
DEFAULTS = {"language": "uz", "theme": "light", "font_size": 14}

def load_settings():
    try:
        with SETTINGS_FILE.open(encoding="utf-8") as file:
            saved = json.load(file)
    except FileNotFoundError:
        return dict(DEFAULTS)
    return DEFAULTS | saved

def save_settings(settings):
    with SETTINGS_FILE.open("w", encoding="utf-8") as file:
        json.dump(settings, file, indent=2, ensure_ascii=False)

settings = load_settings()
print("Birinçi işga tuşiriş:", settings)

settings["theme"] = "dark"
save_settings(settings)

print("Keyingi işga tuşiriş:", load_settings())
text
Birinçi işga tuşiriş: {'language': 'uz', 'theme': 'light', 'font_size': 14}
Keyingi işga tuşiriş: {'language': 'uz', 'theme': 'dark', 'font_size': 14}

DEFAULTS | saved ikki luğatni birlaştiradi (Luğatlar darsiga qarang): saved dagi qiymatlar ustun keladi, şuning uçun yangi standart qiymatlar eski fayllar bilan ham işlaydi. unlink() qatori faqat şu namoyişni qayta boşlaydi; haqiqiy ilova faylni saqlab, har işga tuşganda uni yuklaydi.

Nimani serializatsiya qilib bölmaydi ​

Maʼlumotlarni JSON ga aylantiriş serializatsiya deb ataladi. Yuqoridagi jadvaldagi turlardan foydalaning. Töplamlar, sanalar va öz obyektlaringiz TypeError beradi:

py
import json

print(json.dumps({"çoy", "yaşil"}))
text
TypeError: Object of type set is not JSON serializable

date TypeError: Object of type date is not JSON serializable beradi. Bitta qiymat xatosiz ötib ketadi: json.dumps({"x": float("nan")}) {"x": NaN} ni yozadi, bu esa yaroqli JSON emas; uning örniga ValueError oliş uçun allow_nan=False bering.

Buni tuzatişning ikki usuli bor:

1. Saqlaşdan oldin özgartiriş, bu töliq nazorat beradi: date(2027, 3, 21).isoformat() "2027-03-21" satrini beradi, sorted(tags) töplamni röyxatga aylantiradi, yuklagandan keyin esa date.fromisoformat() va set() asl turlarni tiklaydi. Buni 4-maşqda maşq qilasiz.

2. default= dan foydalaniş - tezkor tuzatiş. Python bu funksiyani özi işlay olmaydigan har bir qiymat uçun çaqiradi; default=str bunday qiymatlarni satrga aylantiradi:

python
import json
from datetime import datetime

log_entry = {"user": "Farrux", "time": datetime(2026, 9, 15, 14, 30)}
print(json.dumps(log_entry, default=str))
text
{"user": "Farrux", "time": "2026-09-15 14:30:00"}

Qiymatlar satr bölib qaytadi: JSON da sana turi yöq.

Yaroqsiz JSON ni qayta işlaş ​

Yaroqli JSON bölmagan matn uçun json.loads va json.load muammo qayerda ekanini aytadigan json.JSONDecodeError beradi:

python
import json

broken_texts = [
    '{"name": "Aziza", "age": 20,}',
    "{'name': 'Aziza'}",
    '{"name": "Aziza" "age": 20}',
]

for text in broken_texts:
    try:
        json.loads(text)
    except json.JSONDecodeError as e:
        print(f"Yaroqsiz JSON: {e.msg} ({e.lineno}-qator, {e.colno}-ustun)")
text
Yaroqsiz JSON: Illegal trailing comma before end of object (1-qator, 28-ustun)
Yaroqsiz JSON: Expecting property name enclosed in double quotes (1-qator, 2-ustun)
Yaroqsiz JSON: Expecting ',' delimiter (1-qator, 18-ustun)

Oxiridagi ortiqça vergullar va bittalik qöştirnoqlar - qöl bilan tahrirlaşdagi eng köp uçraydigan xatolar, şuning uçun JSON ni heç qaçon f-satrlar bilan qöl bilan yasamang: json.dumps() ni işlating. JSONDecodeError - ValueError ning bolasi.

Işonçli yuklovçi FileNotFoundError ni ham, json.JSONDecodeError ni ham uşlaydi (5-maşqqa qarang).

Özingiz sinab köring ​

Kitob qöşing, birini olingan deb belgilang va JSON qanday özgarişini kuzating.

Köp uçraydigan xatolar ​

1. load va loads ni adaştiriş ​

py
import json

with open("data.json", "w", encoding="utf-8") as f:
    f.write('{"a": 1}')

with open("data.json", encoding="utf-8") as f:
    data = json.loads(f)
text
TypeError: the JSON object must be str, bytes or bytearray, not TextIOWrapper

loads satr kutadi; oçiq fayl uçun json.load(f) ni işlating. dump (fayl) va dumps (satr) ham xuddi şunday.

2. Son kalitlar va kortejlar qaytişini kutiş ​

python
import json

medals = {1: "oltin", 2: "kumuş"}
point = (41.3, 69.2)

print(json.loads(json.dumps(medals)))
print(json.loads(json.dumps(point)))
text
{'1': 'oltin', '2': 'kumuş'}
[41.3, 69.2]

JSON kalitlari har doim satr, massivlar esa röyxat bölib yuklanadi. Asl turlar kerak bölsa, yuklagandan keyin özgartiring.

Maşqlar ​

1. Borib qaytiş ​

Mahsulot luğatini yarating (nomi, narxi, omborda borligi, ranglar röyxati). Uni indent=2 bilan JSON sifatida çop eting, qayta yuklang va narxini çop eting.

Yeçim
python
import json

product = {"name": "Ryukzak", "price": 180000, "in_stock": True, "colors": ["qora", "kök"]}

text = json.dumps(product, indent=2, ensure_ascii=False)
print(text)

loaded = json.loads(text)
print(loaded["price"])
text
{
  "name": "Ryukzak",
  "price": 180000,
  "in_stock": true,
  "colors": [
    "qora",
    "kök"
  ]
}
180000

2. Ob-havo javobini öqiş ​

Bu JSON ni tahlil qiling, şaharni, keyin har bir kunni Du: 34 C körinişida çop eting:

text
{"city": "Toşkent", "forecast": [{"day": "Du", "max": 34}, {"day": "Se", "max": 36}, {"day": "Ça", "max": 33}]}
Yeçim
python
import json

text = '{"city": "Toşkent", "forecast": [{"day": "Du", "max": 34}, {"day": "Se", "max": 36}, {"day": "Ça", "max": 33}]}'

data = json.loads(text)
print(data["city"])
for day in data["forecast"]:
    print(f"{day['day']}: {day['max']} C")
text
Toşkent
Du: 34 C
Se: 36 C
Ça: 33 C

3. Eng yaxşi natijalar fayli ​

scores.json ni (har bir ismga eng yaxşi ball mos keladi; fayl bölmasa {}) yuklab, har bir öyinçining faqat yuqoriroq ballini saqlab qoladigan va faylni saqlaydigan add_score(name, score) funksiyasini yozing. Uni Aziza 120, Bekzod 95, Aziza 80, Bekzod 140 uçun çaqiring, keyin faylni çop eting.

Yeçim
python
import json
from pathlib import Path

SCORES = Path("scores.json")

def add_score(name, score):
    try:
        scores = json.loads(SCORES.read_text(encoding="utf-8"))
    except FileNotFoundError:
        scores = {}
    if score > scores.get(name, 0):
        scores[name] = score
    SCORES.write_text(json.dumps(scores, indent=2), encoding="utf-8")

for name, score in [("Aziza", 120), ("Bekzod", 95), ("Aziza", 80), ("Bekzod", 140)]:
    add_score(name, score)

print(SCORES.read_text(encoding="utf-8"))
text
{
  "Aziza": 120,
  "Bekzod": 140
}

4. Tadbirni serializatsiya qiliş ​

trip = {"to": "Xiva", "start": date(2026, 10, 3), "people": {"Aziza", "Kamola"}} uçun sanasi isoformat(), töplami esa saralangan röyxat bölgan JSON satrini çop eting. Uni qayta yuklang, asl turlarni tiklang va trip == restored ni çop eting.

Yeçim
python
import json
from datetime import date

trip = {"to": "Xiva", "start": date(2026, 10, 3), "people": {"Aziza", "Kamola"}}

text = json.dumps(
    {"to": trip["to"], "start": trip["start"].isoformat(), "people": sorted(trip["people"])},
    ensure_ascii=False,
)
print(text)

raw = json.loads(text)
restored = {
    "to": raw["to"],
    "start": date.fromisoformat(raw["start"]),
    "people": set(raw["people"]),
}
print(trip == restored)
text
{"to": "Xiva", "start": "2026-10-03", "people": ["Aziza", "Kamola"]}
True

5. Xavfsiz kontaktlar daftari ​

load_contacts(path) va save_contacts(path, contacts) funksiyalarini yozing. Yuklaş yöq fayl uçun [] qaytaradi; buzilgan fayl uçun ogohlantiriş çop etadi, uni Path.replace bilan .bak nomiga köçiradi va [] qaytaradi. Namoyiş: ikkita kontaktni saqlang, faylga {"oops" yozing, yuklang, kontakt qöşing, saqlang va faylni çop eting.

Yeçim
python
import json
from pathlib import Path

def load_contacts(path):
    path = Path(path)
    try:
        return json.loads(path.read_text(encoding="utf-8"))
    except FileNotFoundError:
        return []
    except json.JSONDecodeError as e:
        backup = path.with_suffix(".bak")
        path.replace(backup)
        print(f"Ogohlantiriş: {path.name} buzilgan ({e.msg}). {backup.name} ga köçirildi.")
        return []

def save_contacts(path, contacts):
    text = json.dumps(contacts, indent=2, ensure_ascii=False)
    Path(path).write_text(text, encoding="utf-8")

path = "contacts.json"
save_contacts(path, [
    {"name": "Aziza", "phone": "+998901234567", "city": "Toşkent"},
    {"name": "Bekzod", "phone": "+998917654321", "city": "Samarqand"},
])
print(len(load_contacts(path)), "ta kontakt yuklandi")

Path(path).write_text('{"oops"', encoding="utf-8")
contacts = load_contacts(path)

contacts.append({"name": "Ğayrat", "phone": "+998931112233", "city": "Farğona"})
save_contacts(path, contacts)
print(Path(path).read_text(encoding="utf-8"))
print(Path("contacts.bak").exists())
text
2 ta kontakt yuklandi
Ogohlantiriş: contacts.json buzilgan (Expecting ':' delimiter). contacts.bak ga köçirildi.
[
  {
    "name": "Ğayrat",
    "phone": "+998931112233",
    "city": "Farğona"
  }
]
True

Xulosa ​

  • JSON içma-iç maʼlumotlarni matn sifatida saqlaydi: obyektlar dict, massivlar list, true/false/null esa True/False/None ga aylanadi.
  • dumps/loads satrlar bilan, dump/load fayllar bilan işlaydi.
  • indent=2 natijani öqişli qiladi; encoding="utf-8" bilan birga ensure_ascii=False özbekça harflarni saqlaydi.
  • Kalitlar satrga aylanadi, kortejlar röyxat bölib qaytadi; töplam va sanalarni avval özgartiriş yoki default=str kerak.
  • Buzilgan JSON uçun json.JSONDecodeError (ValueError) ni, yöq fayllar uçun FileNotFoundError ni uşlang.

Qöşimça manbalar ​