Vorislik va super()

Nimalarni örganasiz
- Qaçon is-a ("X - bu Y") munosabati vorislikni talab qiladi
- Hosila klass metodlarni qanday meros qilib oladi, qayta aniqlaydi (override) va kengaytiradi
- Ota klass kodini
super()bilan qanday çaqiriş isinstance()vaissubclass()klasslar oilasi bilan qanday işlaydiobjectasosiy klassi, metodlarni qidiriş tartibi (MRO) va mixinlar
Nega bu muhim
Haqiqiy dasturlarda öxşaş klasslarning oilalari bor: xodimlar va menejerlar, hisoblar va jamğarma hisoblari. Vorisliksiz umumiy kodni har bir klassga köçirasiz va qoida özgarganda har bir nusxani tuzatasiz. Vorislik (inheritance) umumiy qismni asosiy klassga bir marta, har bir hosila klassga esa faqat farqlarni joylaydi.
is-a tekşiruvi
Munosabatni ovoz çiqarib ayting. Menejer - xodim . Maşina - dvigatel (maşinada dvigatel bor, Kompozitsiya yoki vorislik? darsiga qarang). Agar "har bir X - bu Y" töğri eşitilsa va Y qila oladigan hamma narsa X uçun ham maʼnoli bölsa, vorislik mos keladi.
Asosiy va hosila klasslar
Ota klassni yangi klass nomidan keyin qavsga yozing. Agar bola klass ota klassdagi bilan bir xil nomli metodni aniqlasa, bola klassdagi versiya ustun keladi. Bu qayta aniqlaş (overriding):
class Employee:
def __init__(self, name, salary):
self.name = name
self.salary = salary
def yearly_bonus(self):
return self.salary * 0.5
class Manager(Employee): # Manager Employee dan meros oladi
def yearly_bonus(self): # ota versiyasini qayta aniqlaydi
return self.salary * 1.5
def approve_leave(self, employee, days):
return f"{self.name} {employee.name} uçun {days} kunlik taʼtilni tasdiqladi"
staff = [Employee("Aziza", 7_000_000), Manager("Dilnoza", 12_000_000)]
for person in staff:
print(f"{person.name}: {person.yearly_bonus():,.0f} söm")
print(staff[1].approve_leave(staff[0], 5))Aziza: 3,500,000 söm
Dilnoza: 18,000,000 söm
Dilnoza Aziza uçun 5 kunlik taʼtilni tasdiqladiEmployee - asosiy klass (base class, ota), Manager esa hosila klass (derived class, bola). Manager da __init__ yöq, lekin unda name va salary bor: Python avval Manager da, keyin Employee da qidiradi. Bola oddiy xodimda yöq metodlarni ham qöşa oladi. Bir xil çaqiriş - yearly_bonus() - har bir klass uçun boşqa natija beradi: bu polimorfizm, keyingi dars mavzusi.
Pythonda metodlarni ortiqça yuklaş (overloading) yöq
Java yoki C# da ikki metod turli parametrlar bilan bir xil nomga ega bölişi mumkin. Pythonda ikkinçi def birinçisini almaştiradi:
class Rectangle:
def area(self):
return 0
def area(self, scale=1): # birinçi area() ni almaştiradi
return 6 * scale
print(Rectangle().area(), Rectangle().area(2))6 12Uning örniga parametrlarning standart qiymatlaridan foydalaning.
super() bilan kengaytiriş
Ota klass xatti-harakatini almaştiriş örniga unga qöşiş uçun ota versiyasini super() bilan çaqiring:
class Employee:
def __init__(self, name, salary):
self.name = name
self.salary = salary
def describe(self):
return f"{self.name} {self.salary:,} söm oladi"
class Manager(Employee):
def __init__(self, name, salary, team_size):
super().__init__(name, salary) # name va salary ni Employee örnatsin
self.team_size = team_size
def describe(self):
return f"{super().describe()} va {self.team_size} kişini boşqaradi"
print(Employee("Aziza", 7_000_000).describe())
print(Manager("Dilnoza", 12_000_000, 8).describe())Aziza 7,000,000 söm oladi
Dilnoza 12,000,000 söm oladi va 8 kişini boşqaradisuper().__init__(name, salary) Employee.__init__ ni xuddi şu obyekt ustida işga tuşiradi, şuning uçun çaqirişda self yöq. Bolaga boşqaça xatti-harakat kerak bölsa, qayta aniqlang; ota xatti-harakati va qöşimça narsa kerak bölsa, super() bilan kengaytiring, şunda ota klassdagi keyingi özgarişlar bolaga ham ötadi.
Batafsil misol: jamğarma hisobi
Jamğarma hisobi - foiz ham keltiradigan va oyiga faqat bir neçta marta pul yeçişga ruxsat beradigan hisob:
class Account:
def __init__(self, owner, balance=0):
self.owner = owner
self.balance = balance
def deposit(self, amount):
self.balance += amount
def withdraw(self, amount):
if amount > self.balance:
raise ValueError(f"{self.owner} da faqat {self.balance:,} söm bor")
self.balance -= amount
class SavingsAccount(Account):
def __init__(self, owner, balance=0, rate=0.14, max_withdrawals=3):
super().__init__(owner, balance)
self.rate = rate
self.max_withdrawals = max_withdrawals
self.withdrawals_this_month = 0
def withdraw(self, amount):
if self.withdrawals_this_month >= self.max_withdrawals:
raise ValueError("Oylik yeçiş limitiga yetildi")
super().withdraw(amount) # odatiy balans tekşiruvi
self.withdrawals_this_month += 1
def add_monthly_interest(self):
interest = round(self.balance * self.rate / 12)
self.deposit(interest) # meros olingan metod
return interest
savings = SavingsAccount("Farrux", 2_000_000, max_withdrawals=2)
print("Foiz:", savings.add_monthly_interest())
for amount in [100_000, 50_000, 30_000]:
try:
savings.withdraw(amount)
print(f"{amount:,} yeçildi")
except ValueError as error:
print("Rad etildi:", error)
print(f"Balans: {savings.balance:,} söm")Foiz: 23333
100,000 yeçildi
50,000 yeçildi
Rad etildi: Oylik yeçiş limitiga yetildi
Balans: 1,873,333 sömSavingsAccount.withdraw limitni tekşiradi, keyin balans tekşiruvini ota klassga topşiradi.
isinstance() va issubclass()
isinstance(obj, Class) öşa klass yoki uning istalgan ota klassi uçun True:
class Employee:
pass
class Manager(Employee):
pass
boss = Manager()
print(isinstance(boss, Employee), isinstance(Employee(), Manager))
print(issubclass(Manager, Employee))
print(type(boss) == Employee)True False
True
Falsetype() aniq klassni beradi. isinstance esa is-a munosabatini hisobga oladi, odatda aynan şu kerak.
object va metodlarni qidiriş tartibi
Otasi yöq klass standart __str__, __repr__ va __eq__ ni taʼminlaydigan object dan meros oladi. Python klasslarni qatʼiy tartibda - metodlarni qidiriş tartibida (method resolution order, MRO) - qidiradi:

class Shape:
def describe(self):
return "Shape.describe"
class Rectangle(Shape):
pass
class Square(Rectangle):
pass
print([cls.__name__ for cls in Square.__mro__])
print(Square().describe())['Square', 'Rectangle', 'Shape', 'object']
Shape.describeSquare Rectangle dan, u esa Shape dan meros oladi: bu köp darajali vorislik. super() ham şu tartibga amal qiladi: u "MRO dagi keyingi klass" degani, bitta ota bölganda esa şunçaki öşa ota.
Mixinlar
Klassning bir neçta otasi bölişi mumkin: class C(A, B):. Buni asosan mixin - bitta imkoniyat qöşadigan kiçik klass uçun işlating:
import json
class JsonMixin:
def to_json(self):
return json.dumps(self.__dict__, ensure_ascii=False)
class Product:
def __init__(self, name, price):
self.name = name
self.price = price
class JsonProduct(JsonMixin, Product):
pass
print(JsonProduct("Kök çoy", 25000).to_json()){"name": "Kök çoy", "price": 25000}self.__dict__ obyekt atributlarini saqlaydi, şuning uçun mixin istalgan klass bilan işlaydi. Mixinlarni kiçik, ierarxiyalarni esa sayoz (bir yoki ikki daraja) saqlang.
Özingiz sinab köring
Employee dan meros oladigan, monthly_cost() ni 10% agentlik haqini qöşib qayta aniqlaydigan va describe() ni super() bilan kengaytiradigan Contractor klassini qöşing.
Köp uçraydigan xatolar
1. super().__init__() ni unutiş
class Employee:
def __init__(self, name, salary):
self.name = name
self.salary = salary
class Manager(Employee):
def __init__(self, name, salary, team_size):
self.team_size = team_size # ota __init__ heç qaçon işlamaydi
print(Manager("Dilnoza", 12_000_000, 5).name)AttributeError: 'Manager' object has no attribute 'name'Tuzatiş: avval super().__init__(name, salary) ni çaqiring.
2. super() metodlariga self ni uzatiş
class Shape:
def __init__(self, name):
self.name = name
class Circle(Shape):
def __init__(self, radius):
super().__init__(self, "Aylana") # self ikki marta uzatildi
self.radius = radius
Circle(2)TypeError: Shape.__init__() takes 2 positional arguments but 3 were givensuper() self ni allaqaçon boğlaydi. Tuzatiş: super().__init__("Aylana").
3. Ota klassni nomi bilan çaqiriş
Parent.__init__(self, ...) ierarxiya özgarmagunça işlaydi. Bu yerda Employee keyinroq Person va Manager orasiga qöşilgan:
class Person:
def __init__(self, name):
self.name = name
class Employee(Person):
def __init__(self, name, salary):
super().__init__(name)
self.salary = salary
class Manager(Employee):
def __init__(self, name, salary):
Person.__init__(self, name) # Employee.__init__ ni ötkazib yuboradi
self.team = []
print(Manager("Dilnoza", 12_000_000).salary)AttributeError: 'Manager' object has no attribute 'salary'Tuzatiş: ota klasslar özgarganda ham haqiqiy MRO ga amal qiladigan super().__init__(name, salary).
Maşqlar
1. Talaba va magistrant
name va grades (röyxat) li hamda average() metodli Student klassini yarating. super().__init__() yordamida thesis atributini qöşadigan GraduateStudent(Student) ni yarating. Azizaning örtaça bahosini (baholari 92, 88, 95) va dissertatsiyasini çop eting.
Yeçim
class Student:
def __init__(self, name, grades):
self.name = name
self.grades = grades
def average(self):
return sum(self.grades) / len(self.grades)
class GraduateStudent(Student):
def __init__(self, name, grades, thesis):
super().__init__(name, grades)
self.thesis = thesis
g = GraduateStudent("Aziza", [92, 88, 95], "Farğona vodiysida suvdan foydalaniş")
print(f"{g.name}: {g.average():.1f}")
print(g.thesis)Aziza: 91.7
Farğona vodiysida suvdan foydalaniş2. Çegirmali mahsulot
Product da name, price va final_price() bor. Qöşimça percent li va final_price() i çegirmani super().final_price() ga qöllaydigan DiscountedProduct ni yarating. 60,000 sömlik kepka va 15% çegirmali 200,000 sömlik kurtka narxlarini çop eting.
Yeçim
class Product:
def __init__(self, name, price):
self.name = name
self.price = price
def final_price(self):
return self.price
class DiscountedProduct(Product):
def __init__(self, name, price, percent):
super().__init__(name, price)
self.percent = percent
def final_price(self):
return round(super().final_price() * (1 - self.percent / 100))
for item in [Product("Kepka", 60_000), DiscountedProduct("Kurtka", 200_000, 15)]:
print(f"{item.name}: {item.final_price():,} söm")Kepka: 60,000 söm
Kurtka: 170,000 söm3. Transport ijarasi
daily_rate va rental_cost(days) li Vehicle ni yozing. rental_cost i ota versiyasini super() bilan kengaytirib, har kun uçun 50,000 söm qöşadigan Truck(Vehicle) ni qöşing. Kunlik narxi 300,000 söm bölgan transport va kunlik narxi 450,000 söm bölgan yuk maşinasining 3 kunlik ijara narxini çop eting.
Yeçim
class Vehicle:
def __init__(self, daily_rate):
self.daily_rate = daily_rate
def rental_cost(self, days):
return self.daily_rate * days
class Truck(Vehicle):
def rental_cost(self, days):
return super().rental_cost(days) + 50_000 * days
for v in [Vehicle(300_000), Truck(450_000)]:
print(f"{type(v).__name__}: {v.rental_cost(3):,} söm")Vehicle: 900,000 söm
Truck: 1,500,000 söm4. Tavsifdan loyihalaş: muzey çiptalari
Samarqanddagi muzey çipta sotadi. Har bir çiptada tomoşabin ismi va 40,000 sömlik asosiy narx bor, u çek qatorini çop eta oladi. Talaba çiptasi yarim narxda. Ekskursiya çiptasi 30,000 söm qimmatroq va uning çekida ekskursovodning ismi ham körsatiladi. Farrux (oddiy), Aziza (talaba) va Bekzod (ekskursovod - Malika) uçun çeklarni çop eting.
Yeçim
class Ticket:
base_price = 40_000
def __init__(self, visitor):
self.visitor = visitor
def price(self):
return self.base_price
def receipt(self):
return f"{type(self).__name__:<13} {self.visitor:<8} {self.price():>7,} söm"
class StudentTicket(Ticket):
def price(self):
return super().price() // 2
class GuidedTicket(Ticket):
def __init__(self, visitor, guide):
super().__init__(visitor)
self.guide = guide
def price(self):
return super().price() + 30_000
def receipt(self):
return super().receipt() + f" (ekskursovod: {self.guide})"
tickets = [Ticket("Farrux"), StudentTicket("Aziza"), GuidedTicket("Bekzod", "Malika")]
for t in tickets:
print(t.receipt())Ticket Farrux 40,000 söm
StudentTicket Aziza 20,000 söm
GuidedTicket Bekzod 70,000 söm (ekskursovod: Malika)receipt() bir marta yozilgan, lekin u self.price() ni çaqiradi, şuning uçun har bir çipta öz narxini çop etadi.
5. Mixinli jurnal yuritadigan hisob
self.history ga qöşadigan (kerak bölsa röyxatni hasattr bilan yaratadigan) log(event) li HistoryMixin ni yozing. Account ni (owner, balance, deposit, withdraw) va har bir amalni jurnalga yoziş uçun ikkala metodni kengaytiradigan TrackedAccount(HistoryMixin, Account) ni yozing. 100,000 dan boşlab 50,000 qöying va 30,000 yeçing, keyin MRO nomlarini va raqamlangan tarixni çop eting.
Yeçim
class HistoryMixin:
def log(self, event):
if not hasattr(self, "history"):
self.history = []
self.history.append(event)
class Account:
def __init__(self, owner, balance=0):
self.owner = owner
self.balance = balance
def deposit(self, amount):
self.balance += amount
def withdraw(self, amount):
self.balance -= amount
class TrackedAccount(HistoryMixin, Account):
def deposit(self, amount):
super().deposit(amount)
self.log(f"qöyildi {amount:,} -> {self.balance:,}")
def withdraw(self, amount):
super().withdraw(amount)
self.log(f"yeçildi {amount:,} -> {self.balance:,}")
acc = TrackedAccount("Dilnoza", 100_000)
acc.deposit(50_000)
acc.withdraw(30_000)
print([c.__name__ for c in TrackedAccount.__mro__])
for number, event in enumerate(acc.history, start=1):
print(f"{number}. {event}")['TrackedAccount', 'HistoryMixin', 'Account', 'object']
1. qöyildi 50,000 -> 150,000
2. yeçildi 30,000 -> 120,000HistoryMixin da deposit yöq, şuning uçun super().deposit() MRO böylab Account gaça davom etadi.
Xulosa
- Vorislikni is-a munosabatlari uçun işlating:
class Manager(Employee):. - Metodni yana bir marta yozib, uni qayta aniqlang (ortiqça yuklaş yöq). Uni
super().method(...)bilan kengaytiring. - Ota klassdagi boşlanğiç sozlaşni ataylab almaştirmoqçi bölmasangiz, bola klassning
__init__isuper().__init__(...)ni çaqirişi kerak. isinstance()vorislikni hisobga oladi.type(x) == Cesa yöq.- Har bir klass
objectdan meros oladi.Class.__mro__qidiriş tartibini körsatadi,super()esa unga amal qiladi. - Ierarxiyalarni sayoz, mixinlarni kiçik saqlang. has-a ("bor") uçun atributlardan foydalaning.