Skip to content

Fayllar va pathlib ​

Rasm: Fayllar va pathlib

Nimalarni örganasiz

  • Matnli fayllarni open() bilan, har doim with içida va encoding="utf-8" bilan yoziş va öqiş
  • "r", "w", "a", "x" va "b" fayl rejimlari hamda yangi qatorlar bilan nima sodir bölişi
  • pathlib.Path bilan yöllar yasaş, papkalar yaratiş va fayllar röyxatini oliş
  • Fayllarni qayta nomlaş, öçiriş va nusxalaş
  • Matn qanday baytlarga aylanadi va nega notöğri kodirovka UnicodeDecodeError beradi

Nega bu muhim ​

Dasturlaringiz hozirgaça yaratgan hamma narsa dastur tugaşi bilan yöqoladi: vazifalar röyxati, eng yuqori ball, kunlik savdo. Fayllar maʼlumotlarning dasturdan keyin ham yaşaşiga imkon beradi va dasturlar hisobotlar, loglar va bank köçirmalarini aynan ular orqali almaşadi.

Bu saytdagi fayllar

Bu saytdagi kod brauzer yorliğingiz içidagi vaqtinçalik fayl tizimida işlaydi. Siz yaratgan fayllar sahifani qayta yuklaguningizça yoki Töxtatiş tugmasini bosguningizça işga tuşirişlar orasida saqlanib qoladi. Öz kompyuteringizda esa fayllar diskka saqlanadi.

Matnli faylga yoziş ​

python
with open("shopping.txt", "w", encoding="utf-8") as file:
    file.write("çoy\n")
    file.write("şakar\n")
    file.write("non\n")

print("Saqlandi")
text
Saqlandi

Har bir qism nima qiladi:

  • "w" faylni yoziş uçun oçadi: yöq fayl yaratiladi, mavjud fayl esa öçirib yuboriladi.
  • encoding="utf-8" belgilar baytlarga qanday aylanişini aytadi. Uni har doim bering (nega ekanini pastdagi kodirovkalar bölimi körsatadi).
  • with ... as file: blok tugaganda, hatto xatodan keyin ham, faylni avtomatik yopadi (qanday qilib - with operatori darsida).
  • write() yangi qator qöşmaydi, şuning uçun "\n" ni özingiz qöşing yoki uni siz uçun qöşadigan print(..., file=file) ni işlating.
  • Matn rejimida sizga faqat "\n" kerak. Windows da Python uni diskka \r\n sifatida yozadi va öqişda yana "\n" ga aylantiradi, şuning uçun kodingiz hamma joyda bir xil işlaydi.

Matnli faylni öqiş ​

read() butun faylni bitta satr sifatida qaytaradi. Fayl obyekti for siklida ham işlaydi va har safar bitta qatorni \n bilan birga beradi:

python
with open("scores.txt", "w", encoding="utf-8") as file:
    file.write("Aziza,92\nBekzod,78\n\nDilnoza,85\n")

with open("scores.txt", encoding="utf-8") as file:
    print(repr(file.read()))

total = 0
with open("scores.txt", encoding="utf-8") as file:
    for line in file:
        line = line.strip()
        if not line:              # böş qatorlarni ötkazib yuboramiz
            continue
        name, score = line.split(",")
        total += int(score)

print(f"Jami: {total}")
text
'Aziza,92\nBekzod,78\n\nDilnoza,85\n'
Jami: 255

Rejim berilmasa, open() öqiydi. strip() yangi qatorni olib taşlaydi; sikl katta faylni bir yöla xotiraga yuklamaydi. Kiçik fayl uçun file.read().splitlines() \n siz qatorlar röyxatini beradi.

Fayl rejimlari ​

RejimMaʼnosiFayl mavjud bölsaFayl mavjud bölmasa
"r"öqiş (standart)öqiydiFileNotFoundError
"w"yozişavval uni öçiradiyaratadi
"a"qöşişoxiriga qöşadiyaratadi
"x"faqat yaratişFileExistsErroryaratadi
"b"ikkilik, boşqa rejimga qöşiladi: "rb", "wb"

"a" loglar uçun mos. "x" faylni qayta yozilişdan himoya qiladi:

python
with open("visits.log", "w", encoding="utf-8") as log:
    log.write("Aziza tizimga kirdi\n")
with open("visits.log", "a", encoding="utf-8") as log:
    log.write("Bekzod tizimga kirdi\n")

try:
    with open("visits.log", "x", encoding="utf-8") as log:
        log.write("Yangi log\n")
except FileExistsError:
    print("visits.log allaqaçon bor, uni qayta yozmaymiz")

with open("visits.log", encoding="utf-8") as log:
    print(log.read(), end="")
text
visits.log allaqaçon bor, uni qayta yozmaymiz
Aziza tizimga kirdi
Bekzod tizimga kirdi

Rasmlar, PDF va zip fayllar matn emas. Ularni encoding siz ikkilik rejimda ("rb", "wb") oçing: siz bytes öqiysiz va yozasiz, yangi qatorlar esa özgartirilmaydi.

Yöq fayllar ​

Mavjud bölmagan faylni öqiş FileNotFoundError beradi. Uni uşlang va nima maʼqul ekanini hal qiling, masalan maʼlumotsiz boşlaş:

python
def load_notes(filename):
    try:
        with open(filename, encoding="utf-8") as file:
            return file.read().splitlines()
    except FileNotFoundError:
        print(f"{filename} topilmadi, qaydlarsiz boşlaymiz")
        return []

print(load_notes("no_such_notes.txt"))
text
no_such_notes.txt topilmadi, qaydlarsiz boşlaymiz
[]

pathlib bilan yöllar ​

Yöl (path) fayl qayerda ekanini aytadi. Satrlar bilan macOS va Linux dagi / va Windows dagi \ haqida qayğuriş kerak bölardi; pathlib.Path obyektlari buni özi hal qiladi. Qismlarni / bilan ulang:

python
from pathlib import Path

report = Path("data") / "reports" / "sales_2026.txt"

print(report)
print(report.name, report.stem, report.suffix)
print(report.parent)
print(report.with_suffix(".csv"))
text
data/reports/sales_2026.txt
sales_2026.txt sales_2026 .txt
data/reports
data/reports/sales_2026.csv

Windows da print(report) teskari çiziqlarni körsatadi; kodingiz esa özgarmaydi.

Tekşiriş, yaratiş va röyxatini oliş ​

python
from pathlib import Path

folder = Path("homework") / "9A"
print(folder.exists())
folder.mkdir(parents=True, exist_ok=True)

for name in ["aziza.txt", "bekzod.txt", "notes.md"]:
    (folder / name).write_text("...", encoding="utf-8")

print(folder.is_dir(), sorted(p.name for p in folder.iterdir()))
print(sorted(p.name for p in folder.glob("*.txt")))
text
False
True ['aziza.txt', 'bekzod.txt', 'notes.md']
['aziza.txt', 'bekzod.txt']
  • parents=True yöq ota papka homework ni ham yaratadi; exist_ok=True esa "allaqaçon bölsa, xato bermasin" degani. Ikkinçi işga tuşirişda birinçi qator True ni çiqaradi va mkdir baribir muvaffaqiyatli bajariladi.
  • write_text() va read_text() bitta qadamda oçadi, yozadi yoki öqiydi va yopadi; Path.open() esa open() kabi işlaydi.
  • iterdir() papkadagi hamma narsani röyxatlaydi; glob("*.txt") faqat mos nomlarni beradi (rglob içki papkalarni ham qidiradi). Ularning tartibi tizimga boğliq, şuning uçun ularni sorted() ga örang.

Eski koddagi os.path

pathlib dan oldin Python kodi os.path modulidan foydalangan va uni hali ham uçratasiz: os.path.join("data", "a.txt") - bu Path("data") / "a.txt", os.path.exists(p) - Path(p).exists(), os.path.basename(p) esa Path(p).name.

Qayta nomlaş, öçiriş va nusxalaş ​

python
import shutil
from pathlib import Path

draft = Path("draft.txt")
draft.write_text("Savdo hisoboti\n", encoding="utf-8")

shutil.copy(draft, "backup.txt")            # nusxa: ikkala fayl ham bor
final = draft.replace("report.txt")         # qayta nomlaş: draft.txt yöq böldi
print(final, draft.exists(), Path("backup.txt").exists())

Path("backup.txt").unlink()                 # öçiriş
Path("backup.txt").unlink(missing_ok=True)  # allaqaçon yöq: xato yöq
print(Path("backup.txt").exists())
text
report.txt False True
False

replace() faylni qayta nomlaydi yoki köçiradi va nişon fayl mavjud bölsa, uni qayta yozadi. (rename() Linux va macOS da xuddi şunday işlaydi, lekin Windows da FileExistsError beradi.) unlink() faylni öçiradi: fayl Savatga (Recycle Bin) tuşmaydi, butunlay yöqoladi. shutil.copy() fayl mazmunini nusxalaydi.

Kodirovkalar: str va bytes ​

Satrlar darsida matn kodirovka orqali baytlarga aylanişini körgansiz. Fayllar baytlarni saqlaydi, şuning uçun har bir matnli fayl qandaydir kodirovkada yozilgan. read_bytes() xom baytlarni körsatadi, .decode() esa baytlarni yana matnga aylantiradi:

python
from pathlib import Path

data = "Oʻzbekiston".encode("utf-8")
print(len("Oʻzbekiston"), len(data), data.decode("utf-8"))

old = Path("old_export.txt")
old.write_bytes("Тошкент".encode("cp1251"))    # eski Windows dasturi kabi
print(old.read_bytes())

try:
    old.read_text(encoding="utf-8")
except UnicodeDecodeError as e:
    print("UnicodeDecodeError:", e)
print(old.read_text(encoding="cp1251"))
text
11 12 Oʻzbekiston
b'\xd2\xee\xf8\xea\xe5\xed\xf2'
UnicodeDecodeError: 'utf-8' codec can't decode byte 0xd2 in position 0: invalid continuation byte
Тошкент

Notöğri kodirovka bilan dekodlaş UnicodeDecodeError beradi yoki OÊ»zbekiston kabi buzilgan matnni körsatadi. encoding= berilmasa, Python kompyuterning standart kodirovkasini işlatadi, u esa tizimdan tizimga farq qiladi, şuning uçun noutbukingizda işlagan kod Windows kompyuterida xato berişi mumkin. Hamma joyda encoding="utf-8" bundan saqlaydi.

Nisbiy va mutlaq yöllar ​

Path("notes.txt") kabi nisbiy yöl joriy işçi papkadan, yaʼni dastur işga tuşirilgan papkadan qidiriladi. Mutlaq yöl diskning ildizidan boşlanadi, masalan C:\Users\Aziza\notes.txt. Path.cwd() işçi papkani körsatadi, path.resolve() esa mutlaq yölni beradi. Aynan şuning uçun skript öz papkasidan data.txt ni öqiy oladi, lekin boşqa joydan işga tuşirilganda FileNotFoundError beradi.

Skript yonidagi fayllarni topiş

Skript faylida Path(__file__).parent / "data.txt" dastur qayerdan işga tuşirilganidan qatʼi nazar, skript yonidagi data.txt ni topadi.

Özingiz sinab köring ​

Kundalikka öz yozuvlaringizni qöşing, keyin kodni faqat maʼlum söz bor qatorlarni çiqaradigan qilib özgartiring.

Köp uçraydigan xatolar ​

1. "a" örniga "w" bilan oçiş ​

python
with open("log.txt", "w", encoding="utf-8") as f:
    f.write("birinçi yozuv\n")
with open("log.txt", "w", encoding="utf-8") as f:
    f.write("ikkinçi yozuv\n")

with open("log.txt", encoding="utf-8") as f:
    print(f.read(), end="")
text
ikkinçi yozuv

"w" birinçi yozuvni öçirib yubordi. Faylga qöşiş uçun "a" ni işlating.

2. Yangi qatorni unutiş ​

python
with open("names.txt", "w", encoding="utf-8") as f:
    for name in ["Aziza", "Bekzod", "Dilnoza"]:
        f.write(name)

with open("names.txt", encoding="utf-8") as f:
    print(f.read())
text
AzizaBekzodDilnoza

write() aynan siz bergan narsani yozadi. f.write(name + "\n") yoki print(name, file=f) ni işlating.

3. Satr bölmagan narsani yoziş ​

py
with open("total.txt", "w", encoding="utf-8") as f:
    f.write(125000)
text
TypeError: write() argument must be str, not int

Avval özgartiring: f.write(f"{total}\n").

Maşqlar ​

1. Yozing va sanang ​

Beşta iş kunini days.txt ga har birini alohida qatorga yozing, keyin faylni qayta öqib, qatorlar sonini çop eting.

Yeçim
python
days = ["Duşanba", "Seşanba", "Çorşanba", "Payşanba", "Juma"]

with open("days.txt", "w", encoding="utf-8") as file:
    for day in days:
        file.write(day + "\n")

with open("days.txt", encoding="utf-8") as file:
    lines = file.read().splitlines()

print(len(lines))
text
5

2. Harorat jurnali ​

31, 34, 29, 36, 33 qatorlari bilan temps.txt yarating (iyuldagi Toşkent). Uni qatorma-qator öqing va örtaça hamda eng yuqori haroratni çop eting.

Yeçim
python
with open("temps.txt", "w", encoding="utf-8") as file:
    file.write("31\n34\n29\n36\n33\n")

temps = []
with open("temps.txt", encoding="utf-8") as file:
    for line in file:
        temps.append(int(line))

print(f"Örtaça: {sum(temps) / len(temps):.1f}")
print(f"Eng yuqori: {max(temps)}")
text
Örtaça: 32.6
Eng yuqori: 36

3. Kengaytma böyiça guruhlaş ​

cv.pdf, photo1.jpg, photo2.jpg, notes.txt va budget.pdf fayllari bilan downloads papkasini yarating (mazmuni muhim emas). Keyin har bir kengaytmani fayl nomlarining saralangan röyxatiga boğlaydigan luğat tuzib, çop eting: {'.jpg': [...], '.pdf': [...], '.txt': [...]}.

Yeçim
python
from pathlib import Path

downloads = Path("downloads")
downloads.mkdir(exist_ok=True)
for name in ["cv.pdf", "photo1.jpg", "photo2.jpg", "notes.txt", "budget.pdf"]:
    (downloads / name).write_text("", encoding="utf-8")

by_extension = {}
for path in sorted(downloads.iterdir()):
    if path.is_file():
        by_extension.setdefault(path.suffix, []).append(path.name)

print(dict(sorted(by_extension.items())))
text
{'.jpg': ['photo1.jpg', 'photo2.jpg'], '.pdf': ['budget.pdf', 'cv.pdf'], '.txt': ['notes.txt']}

4. Xavfsiz qator hisoblagiçi ​

Matnli fayldagi böş bölmagan qatorlar sonini qaytaradigan yoki fayl mavjud bölmasa None qaytaradigan count_lines(path) funksiyasini yozing. Uni özingiz yaratgan faylda va "missing.txt" da sinab köring.

Yeçim
python
from pathlib import Path

def count_lines(path):
    try:
        text = Path(path).read_text(encoding="utf-8")
    except FileNotFoundError:
        return None
    return sum(1 for line in text.splitlines() if line.strip())

Path("poem.txt").write_text("Birinçi qator\n\nIkkinçi qator\nUçinçi qator\n", encoding="utf-8")
print(count_lines("poem.txt"))
print(count_lines("missing.txt"))
text
3
None

5. Öquvçilar hisobot fayllari ​

grades = {"Aziza": [90, 85, 97], "Bekzod": [72, 64, 80]} uçun reports/9A papkasini yarating va har bir öquvçi uçun aziza.txt kabi, oxirgi qatori Örtaça: 90.67 bölgan bitta fayl yozing. Keyin faqat fayllardan foydalanib, örtaçasi eng yuqori bölgan fayl nomini çop eting.

Yeçim
python
from pathlib import Path

grades = {"Aziza": [90, 85, 97], "Bekzod": [72, 64, 80]}

folder = Path("reports") / "9A"
folder.mkdir(parents=True, exist_ok=True)

for name, scores in grades.items():
    with (folder / f"{name.lower()}.txt").open("w", encoding="utf-8") as file:
        print(f"Öquvçi: {name}", file=file)
        print(f"Örtaça: {sum(scores) / len(scores):.2f}", file=file)

best_file, best_average = None, -1.0
for path in sorted(folder.glob("*.txt")):
    last_line = path.read_text(encoding="utf-8").splitlines()[-1]
    average = float(last_line.split(":")[1])
    if average > best_average:
        best_file, best_average = path.name, average

print(best_file, best_average)
text
aziza.txt 90.67

Xulosa ​

  • Matnli fayllarni with open(path, mode, encoding="utf-8") as f: bilan oçing, şunda ular har doim yopiladi va hamma joyda bir xil öqiladi.
  • Rejimlar: "r" öqiş, "w" qayta yoziş, "a" qöşiş, "x" faqat yaratiş; ikkilik fayllar uçun "b" qöşing.
  • for line in f qatorlarni \n bilan beradi; write() yangi qator qöşmaydi, print(..., file=f) esa qöşadi.
  • Path / bilan ulanadi va .name, .suffix, exists(), mkdir(), read_text(), glob(), replace() hamda unlink() ga ega.
  • Matn baytlar sifatida saqlanadi: notöğri kodirovka UnicodeDecodeError beradi. Nisbiy yöllar işçi papkadan boşlanadi.

Qöşimça manbalar ​