Skip to content

Funksiya yaratiş ​

Rasm: Funksiya yaratiş

Nimalarni örganasiz

  • Nega funksiyalar dasturni qisqaroq, tuşunarliroq va tuzatişga osonroq qiladi
  • def yordamida funksiyani qanday yaratiş va çaqiriş
  • Funksiyaga parametrlar orqali qanday qiymat beriş
  • Funksiyani docstring bilan qanday hujjatlaş
  • Funksiya çaqirilganda Python kodingiz böylab qanday harakatlanadi

Nega bu muhim ​

Siz birinçi darsdan beri funksiyalardan foydalanib kelyapsiz: print(), len(), input(), sorted(). Ularning har biri bir bölak işni oddiy nom ortiga yaşiradi. Endi öz funksiyalaringizni yozasiz.

Funksiyalarsiz dasturlar bir xil kodni takrorlaydi. Agar bir xil ön qator beş joyda uçrasa va unda xato bölsa, uni beş marta topib tuzatişingiz kerak. Funksiya bilan esa kodni bir marta yozasiz, unga nom berasiz va kerakli joyda işlatasiz.

Birinçi funksiyangiz ​

python
def greet():
    print("Salom!")
    print("Kursga xuş kelibsiz.")

greet()
greet()
text
Salom!
Kursga xuş kelibsiz.
Salom!
Kursga xuş kelibsiz.

Bu yerda ikki alohida qadam bor:

  1. def bilan yaratiş Pythonga yangi buyruqni örgatadi. Hozirça heç narsa çop etilmaydi.
  2. greet() bilan çaqiriş içidagi kodni işga tuşiradi. Uni xohlagança marta çaqirişingiz mumkin.

Tuzilişi:

text
def function_name():
    tana (çekiniş bilan)
  • def - inglizça define (aniqlaş) sözining qisqartmasi.
  • Nom özgaruvçi nomlari bilan bir xil qoidalarga böysunadi. snake_case işlating va odatda feʼl tanlang, çunki funksiyalar biror iş bajaradi: greet, print_receipt, calculate_total.
  • Qavslar () va ikki nuqta : şart.
  • Tana (body) xuddi if yoki sikldagi kabi çekiniş bilan yoziladi.

Parametrlar: funksiyaga qiymat beriş ​

Funksiya turli qiymatlar bilan işlay olsa, ança foydali böladi. Parametrlar (parameters) - qavs içida sanab ötilgan özgaruvçilar. Ular çaqiriş paytida uzatilgan qiymatlarni qabul qiladi:

python
def greet(name):
    print(f"Salom, {name}!")

greet("Aziza")
greet("Bekzod")
text
Salom, Aziza!
Salom, Bekzod!

greet("Aziza") çaqirilganda Python avval name = "Aziza" deb qiymat beradi, keyin tanani bajaradi.

  • Parametr - funksiya taʼrifidagi nom: name.
  • Argument (argument) - çaqirişdagi qiymat: "Aziza".

Funksiya vergul bilan ajratilgan bir neça parametr qabul qilişi mumkin. Argumentlar tartib böyiça moslanadi:

python
def print_receipt_line(item, quantity, price):
    total = quantity * price
    print(f"{item:<10} {quantity} x {price:>6,} = {total:>8,}")

print_receipt_line("Çoy", 2, 15000)
print_receipt_line("Somsa", 4, 8000)
text
Çoy        2 x 15,000 =   30,000
Somsa      4 x  8,000 =   32,000

Keyingi dars - Parametrlar va argumentlar - standart qiymatlar, kalit söz argumentlari va boşqa mavzularni öz içiga oladi.

Docstring bilan hujjatlaş ​

Docstring - funksiya tanasining birinçi qatorida yozilgan satr. U funksiya nima qilişini tavsiflaydi:

python
def print_banner(title):
    """Sarlavhani = belgilaridan iborat çiziqlar orasida çop etadi."""
    line = "=" * (len(title) + 4)
    print(line)
    print(f"  {title}")
    print(line)

print_banner("Oylik hisobot")
help(print_banner)
text
=================
  Oylik hisobot
=================
Help on function print_banner in module __main__:

print_banner(title)
    Sarlavhani = belgilaridan iborat çiziqlar orasida çop etadi.

Python docstringni saqlab qöyadi, şuning uçun help() va kod muharrirlari uni körsata oladi. Docstringni qisqa va aniq yozing ("Çop etadi…", "Qaytaradi…"). Katta funksiyalar uçun keyingi qatorlarda batafsil maʼlumot qöşing.

Python funksiya çaqirişini qanday bajaradi ​

Python funksiya çaqirişiga yetib kelganda funksiya içiga ötadi, tanani bajaradi va keyin töxtagan joyiga qaytadi:

python
def show_step(number):
    print(f"  funksiya içida: {number}-qadam")

print("1. oldin")
show_step(2)
print("3. keyin")
text
1. oldin
  funksiya içida: 2-qadam
3. keyin

Avval yarating, keyin çaqiring ​

Python faylingizni yuqoridan pastga qarab öqiydi. Funksiya uni çaqiradigan qator bajarilişidan oldin yaratilgan bölişi kerak:

py
say_hi()

def say_hi():
    print("Salom")
text
NameError: name 'say_hi' is not defined

Odatiy tartib: yuqorida importlar, keyin funksiya taʼriflari, eng pastda esa ulardan foydalanadigan kod.

Biroq funksiya tanasida keyinroq yaratilgan boşqa funksiyani tilga oliş mumkin, faqat çaqiriş haqiqatan bajarilganda u funksiya mavjud bölsa bas:

python
def main():
    print_header()      # muammo yöq: faqat main() işlaganda çaqiriladi
    print("Asosiy matn")

def print_header():
    print("== Sarlavha ==")

main()
text
== Sarlavha ==
Asosiy matn

Funksiyalarni çaqiradigan funksiyalar ​

Katta vazifalarni har biri bitta iş bajaradigan kiçik funksiyalarga bölsangiz, ular bilan işlaş osonlaşadi:

python
def print_line():
    print("-" * 30)

def print_title(text):
    print_line()
    print(text.center(30))
    print_line()

def print_menu():
    print_title("KAFE MENYUSI")
    print("Çoy ................ 15,000")
    print("Qahva .............. 45,000")
    print_line()

print_menu()
text
------------------------------
         KAFE MENYUSI         
------------------------------
Çoy ................ 15,000
Qahva .............. 45,000
------------------------------

Endi çiziq uslubini özgartiriş uçun faqat bitta funksiyani tahrirlaş kifoya.

Böş funksiya tanasi ​

Xuddi if kabi, funksiya tanasi ham böş bölişi mumkin emas. Funksiyani hali rejalaştirayotgan bölsangiz, pass işlating:

python
def send_report():
    pass   # TODO: buni keyinroq yozamiz

send_report()   # işlaydi, heç narsa qilmaydi

Funksiyalar ham qiymat ​

Özgaruvçi nomi sonni körsatgani kabi, funksiya nomi ham funksiya obyektini körsatadi. Qavslarsiz siz funksiyaning özi haqida gapirasiz. Qavslar bilan esa uni çaqirasiz:

python
def greet():
    print("Salom!")

print(greet)     # funksiyaning özi
greet()          # uni çaqiriş
text
<function greet at 0x...>
Salom!

Siz bu ğoyadan sorted() ga key=str.lower uzatganingizda foydalangansiz. Lambda va yuqori tartibli funksiyalar darsida bu mavzu davom ettiriladi.

Bu darsdagi funksiyalar natijani çop etadi. Köpinça esa funksiya boşqa kod foydalana oladigan qiymatni qaytarişi kerak, xuddi len() kabi. Buni return bajaradi, u Qaytariladigan qiymatlar darsida örganiladi.

Özingiz sinab köring ​

Istalgan matn atrofida ramka çizadigan funksiya yozing. Uni turli sözlar bilan çaqirib köring, keyin ramka belgisi uçun parametr qöşing.

Köp uçraydigan xatolar ​

1. Çaqirişda qavslarni unutiş ​

python
def greet():
    print("Salom!")

greet        # heç narsa qilmaydi: faqat funksiyaga işora qiladi

Dastur heç narsa çop etmaydi va xato ham bermaydi, şuning uçun bu xatoni payqaş qiyin. Tuzatiş: greet().

2. Argumentlar soni notöğri ​

py
def greet(name):
    print(f"Salom, {name}!")

greet()
text
TypeError: greet() missing 1 required positional argument: 'name'
py
def greet(name):
    print(f"Salom, {name}!")

greet("Aziza", "Bekzod")
text
TypeError: greet() takes 1 positional argument but 2 were given

Har bir parametr uçun aynan bitta argument uzating. (Keyingi darsdagi standart qiymatlar ulardan baʼzilarini ixtiyoriy qiladi.)

3. Ikki nuqta yoki çekiniş tuşib qoldi ​

py
def greet(name)
    print(f"Salom, {name}!")
text
SyntaxError: expected ':'
py
def greet(name):
print(f"Salom, {name}!")
text
IndentationError: expected an indented block after function definition on line 1

Tuzatiş: def qatorini : bilan tugating va tanani 4 ta böşliq bilan çekintiring, xuddi if va sikllardagi kabi.

Maşqlar ​

1. Tuğilgan kun qöşiği ​

Ism bilan qisqa tuğilgan kun qöşiğini çop etadigan sing_birthday(name) funksiyasini yozing va uni ikki kişi uçun çaqiring.

Yeçim
python
def sing_birthday(name):
    print("Tuğilgan kuningiz bilan,")
    print("Tuğilgan kuningiz bilan,")
    print(f"Tuğilgan kuningiz bilan, aziz {name},")
    print("Tuğilgan kuningiz bilan!")
    print()

sing_birthday("Aziza")
sing_birthday("Bekzod")

2. Yulduzçalardan kvadrat ​

* belgilaridan iborat, eni size ta yulduzça va böyi size qator bölgan, içi töldirilgan kvadrat çop etadigan draw_square(size) funksiyasini yozing. Uni 3 va 5 bilan çaqiring.

Yeçim
python
def draw_square(size):
    for _ in range(size):
        print("* " * size)

draw_square(3)
print()
draw_square(5)

3. Ölçov birliklarini özgartiriş jadvali ​

5 km = 3.11 mil kabi qator çop etadigan print_conversion(km) funksiyasini yozing. Keyin sikl yordamida uni 1, 5, 10, 21.1 va 42.2 km uçun çaqiring.

Yeçim
python
def print_conversion(km):
    """Masofani kilometr va milda çop etadi."""
    miles = km * 0.621371
    print(f"{km:>5} km = {miles:6.2f} mil")

for distance in [1, 5, 10, 21.1, 42.2]:
    print_conversion(distance)

4. Çaqirişlar tartibi ​

Kodni işga tuşirmasdan, aniq natijani yozib çiqing. Keyin işga tuşirib tekşiring.

python
def a():
    print("A boşlandi")
    b()
    print("A tugadi")

def b():
    print("B")

print("main boşlandi")
a()
b()
print("main tugadi")
Yeçim
text
main boşlandi
A boşlandi
B
A tugadi
B
main tugadi

a() içida b() çaqirilganda Python b ni töliq bajaradi, keyin a içidagi keyingi qatorga qaytadi.

5. Baholar varaqasi ​

Uçta funksiya yozing:

  • print_header(school) maktab nomini ikki = çiziği orasida çop etadi.
  • print_student(name, scores) ismni, vergul bilan ajratilgan baholarni va 1 ta önlik xonali örtaça bahoni çop etadi.
  • print_report(school, students) qolgan ikkitasidan foydalanib, ism → baholar röyxati körinişidagi luğat uçun töliq hisobot çop etadi.

print_report("7-maktab", {"Aziza": [5, 4, 5], "Bekzod": [3, 4, 4], "Dilnoza": [5, 5, 4]}) ni çaqiring.

Yeçim
python
def print_header(school):
    line = "=" * 32
    print(line)
    print(school.center(32))
    print(line)

def print_student(name, scores):
    scores_text = ", ".join(str(s) for s in scores)
    average = sum(scores) / len(scores)
    print(f"{name:<10} {scores_text:<12} ört. {average:.1f}")

def print_report(school, students):
    print_header(school)
    for name, scores in students.items():
        print_student(name, scores)

print_report("7-maktab", {"Aziza": [5, 4, 5], "Bekzod": [3, 4, 4], "Dilnoza": [5, 5, 4]})
text
================================
            7-maktab            
================================
Aziza      5, 4, 5      ört. 4.7
Bekzod     3, 4, 4      ört. 3.7
Dilnoza    5, 5, 4      ört. 4.7

Xulosa ​

  • def name(parameters): funksiya yaratadi. name(arguments) uni çaqiradi.
  • Parametrlar - taʼrifdagi nomlar, argumentlar - siz uzatadigan qiymatlar. Ular tartib böyiça moslanadi.
  • Tananing birinçi qatoridagi docstring ("""…""") funksiyani hujjatlaydi, help() esa uni körsatadi.
  • Funksiya uni çaqiradigan qator bajarilişidan oldin yaratilgan bölişi kerak.
  • Katta vazifalarni bir-birini çaqiradigan kiçik funksiyalarga böling.
  • name funksiyaning özini bildiradi, name() esa uni çaqiradi.

Qöşimça manbalar ​