Sana va vaqt

Nimalarni örganasiz
datetimedagi asosiy turlar:date,datetime,timevatimedelta- Sanalarni
strftimeva f-satrlar bilan formatlaş hamdastrptimebilan öqiş - Sana arifmetikasi: yoş, muddatlar, tadbirgaça qolgan kunlar
- Sanalarni taqqoslaş va hafta kunini aniqlaş
- Vaqt zonalari asoslari va naive hamda aware sanalar farqi
Nega bu muhim
Kutubxona kitoblarning qaytariş muddatini kuzatadi, bron qiliş sayti esa Toşkent va Istanbuldagi uçiş vaqtlarini körsatadi. Sanalar tuzoqlarga töla: oylarning uzunligi har xil, kabisa yillari bor, odamlar esa bitta kunni 05.09.2026 va 09/05/2026 deb yozadi. datetime moduli bularni siz uçun hal qiladi.
datetime moduli
datetime modulida törtta asosiy tur bor: date (yil, oy, kun), time (soat, daqiqa, soniya), datetime (sana va vaqt) va timedelta (davomiylik).
Modul va tur bir xil nomga ega
datetime moduli içida xuddi şunday datetime nomli tur bor, şuning uçun from datetime import datetime ni köp uçratasiz.
Sana va vaqt yaratiş
from datetime import date, time, datetime
independence_day = date(2026, 9, 1)
lesson_start = time(9, 30)
flight = datetime(2026, 10, 5, 7, 45)
print(independence_day)
print(lesson_start)
print(flight)
print(flight.year, flight.month, flight.day, flight.hour, flight.minute)2026-09-01
09:30:00
2026-10-05 07:45:00
2026 10 5 7 45Tartib har doim yil, oy, kun, keyin soat, daqiqa, soniya. Notöğri sanalar rad etiladi: date(2026, 2, 30) ValueError: day 30 must be in range 1..28 for month 2 in year 2026 beradi.
Bugun va hozir
from datetime import date, datetime
print(date.today()) # masalan, 2026-09-15
print(datetime.now()) # masalan, 2026-09-15 14:03:27.518204Natija har işga tuşirişda özgaradi, şuning uçun darsning qolgan qismida qatʼiy sanalar işlatiladi.
Sanalarni formatlaş
Sanani çop etsangiz, ISO formati YYYY-MM-DD çiqadi. Uni boşqaça körsatiş uçun format kodlari bilan strftime ("string format time") dan foydalaning:
from datetime import datetime
meeting = datetime(2026, 3, 21, 16, 5)
print(meeting.strftime("%d.%m.%Y"))
print(meeting.strftime("%d/%m/%Y %H:%M"))
print(meeting.strftime("%A, %d %B %Y"))
print(f"Uçraşuv {meeting:%d.%m.%Y} kuni") # f-satrda ham xuddi şu kodlar21.03.2026
21/03/2026 16:05
Saturday, 21 March 2026
Uçraşuv 21.03.2026 kuni| Kod | Maʼnosi | Misol |
|---|---|---|
%Y | yil, 4 raqam | 2026 |
%m | oy, 2 raqam | 03 |
%d | kun, 2 raqam | 21 |
%H / %M | soat (24 soatlik) / daqiqa | 16 / 05 |
%A / %a | hafta kuni nomi / qisqasi | Saturday / Sat |
%B / %b | oy nomi / qisqasi | March / Mar |
Eʼtibor bering: %m - oy, %M - daqiqa: date(2026, 9, 15).strftime("%d.%M.%Y") 15.00.2026 beradi, bu klassik xato. Hafta kuni va oy nomlarini Python inglizça çiqaradi.
Matndan sanani öqiş
Kiritiş va fayllar sanalarni satr körinişida beradi. datetime.strptime ("string parse time") xuddi şu format kodlari yordamida satrni datetime ga aylantiradi:
from datetime import datetime
text = "25.12.2026 18:30"
party = datetime.strptime(text, "%d.%m.%Y %H:%M")
print(party)
print(party.date())2026-12-25 18:30:00
2026-12-25Format matnga aynan mos kelişi kerak. .date() faqat sana qismini qoldiradi.
ISO formati
ISO formati YYYY-MM-DD fayllar va maʼlumotlar bazalari uçun standart va uning öz tezkor metodlari bor:
from datetime import date, datetime
d = date.fromisoformat("2026-04-18")
print(d.strftime("%d %B"))
print(d.isoformat())
dt = datetime.fromisoformat("2026-04-18T09:15:00")
print(dt.isoformat())18 April
2026-04-18
2026-04-18T09:15:00timedelta bilan sana arifmetikasi
timedelta - bu davomiylik. Uni sanaga qöşsangiz, oldinga, ayirsangiz, orqaga siljiysiz:
from datetime import date, timedelta
borrowed = date(2026, 1, 25)
due = borrowed + timedelta(days=14)
reminder = due - timedelta(days=2)
print(f"Muddat: {due}")
print(f"Eslatma: {reminder}")
print(borrowed + timedelta(weeks=6))Muddat: 2026-02-08
Eslatma: 2026-02-06
2026-03-08Python oy oxirlari va kabisa yillarini özi hisobga oladi. timedelta days, weeks, hours, minutes va seconds ni qabul qiladi, lekin months yoki years ni emas, çunki ularning uzunligi har xil.
Ikki sanani ayiriş
Bir sanadan boşqasini ayirsangiz, timedelta çiqadi. Uning .days atributi - kunlar soni, total_seconds() esa butun davomiylikni, soat va daqiqalar bilan birga, soniyalarga aylantiradi:
from datetime import date, datetime
left = date(2027, 1, 1) - date(2026, 9, 15)
print(f"Yangi yilgaça {left.days} kun qoldi")
flight_time = datetime(2026, 10, 5, 11, 20) - datetime(2026, 10, 5, 7, 45)
print(flight_time)
print(flight_time.total_seconds() / 60, "daqiqa")Yangi yilgaça 108 kun qoldi
3:35:00
215.0 daqiqaSanalarni taqqoslaş
Sanalar <, >, == bilan taqqoslanadi: oldingi sanalar "kiçikroq", şuning uçun min, max va sorted ham ular bilan işlaydi. weekday() hafta kunini son körinişida beradi: duşanba 0, yakşanba 6:
from datetime import date
today = date(2026, 9, 19)
books = {"Python asoslari": date(2026, 9, 10), "Samarqand yöriqnomasi": date(2026, 9, 30)}
for title, due in books.items():
if due < today:
print(f"{title}: {(today - due).days} kun keçikkan")
else:
print(f"{title}: joyida")
print("Eng erta:", min(books.values()))
print(today.weekday(), today.strftime("%A"))Python asoslari: 9 kun keçikkan
Samarqand yöriqnomasi: joyida
Eng erta: 2026-09-10
5 SaturdayYana ikki modul: calendar va time
calendar butun oylar va yillar haqidagi savollarga javob beradi, masalan calendar.isleap(2028) True beradi.
time.perf_counter() kod qança vaqt işlaşini ölçaydi: uni oldin va keyin çaqirib, ayiring. time.sleep(0.5) yarim soniya töxtab turadi.
Vaqt zonalari
Hozirgaça körgan sanalaringiz naive (sodda): datetime(2026, 10, 5, 7, 45) bu Toşkentdagi 7:45 mi yoki Londondagimi, aytmaydi. Vaqt zonasi bor datetime aware (zonani biladigan) deb ataladi. Eng oddiylari qatʼiy siljişli timezone dan foydalanadi:
from datetime import datetime, timedelta, timezone, UTC
tashkent_tz = timezone(timedelta(hours=5))
call = datetime(2026, 9, 15, 15, 0, tzinfo=tashkent_tz)
print(call)
print(call.astimezone(UTC))2026-09-15 15:00:00+05:00
2026-09-15 10:00:00+00:00astimezone xuddi şu paytni boşqa vaqt zonasiga öğiradi: Toşkentdagi (UTC+5) 15:00 UTC böyiça 10:00. UTC (Python 3.11+) - timezone.utc ning qisqasi, UTC böyiça joriy vaqt esa datetime.now(UTC). Haqiqiy joylar uçun zoneinfo nomlarni va yozgi vaqt qoidalarini biladi:
from datetime import datetime
from zoneinfo import ZoneInfo
meeting = datetime(2026, 7, 1, 18, 0, tzinfo=ZoneInfo("Asia/Tashkent"))
print(meeting.astimezone(ZoneInfo("Europe/Berlin")))2026-07-01 15:00:00+02:00Baʼzi tizimlarda (ayniqsa Windows da) zoneinfo zona nomlarini biliş uçun qöşimça tzdata paketini talab qiladi.
UTC va eski utcnow()
Köp darsliklarda datetime.utcnow() işlatiladi. Uni köçirmang: u naive datetime qaytaradi va Python 3.12 dan boşlab eskirgan:
from datetime import datetime
stamp = datetime.utcnow()
print(stamp.tzinfo)DeprecationWarning: datetime.datetime.utcnow() is deprecated and scheduled for removal in a future version. Use timezone-aware objects to represent datetimes in UTC: datetime.datetime.now(datetime.UTC).
NoneÖzingiz sinab köring
Sanalar va formatlarni özgartiring: tuğilgan kuningizgaça neça kun qolganini toping yoki sanani özingiz yozadigan körinişda formatlang.
Köp uçraydigan xatolar
1. Format matnga mos kelmaydi
from datetime import datetime
datetime.strptime("15/09/2026", "%Y-%m-%d")ValueError: time data '15/09/2026' does not match format '%Y-%m-%d'Matnda DD/MM/YYYY, formatda esa YYYY-MM-DD. Tuzatiş: "%d/%m/%Y". Format matnni belgima-belgi tavsiflaşi kerak.
2. Oy va kun notöğri tartibda
from datetime import datetime
d = datetime.strptime("05.09.2026", "%m.%d.%Y") # möljal: 5-sentabr
print(d.strftime("%d %B %Y"))09 May 2026Xato yöq, şunçaki 5-sentabr örniga 9-may. Maʼlumotlaringizda avval kun yoki oy kelişini tekşiring va sanalarni ISO formatida (2026-09-05) saqlang.
3. Naive va aware datetime larni aralaştiriş
from datetime import datetime, timezone
naive = datetime(2026, 9, 15, 10, 0)
aware = datetime(2026, 9, 15, 10, 0, tzinfo=timezone.utc)
print(naive == aware)
print(naive < aware)False
TypeError: can't compare offset-naive and offset-aware datetimesTartiblaş (<, >) xato beradi, lekin == xavfliroq: soat körsatkiçlari bir xil bölsa ham u indamay False qaytaradi, şuning uçun if deadline == now: heç qaçon mos kelmaydi. Har bir dastur uçun bitta uslubni tanlang: hammasi naive (oddiy lokal dasturlar) yoki hammasi aware (turli joylardagi foydalanuvçilar).
Maşqlar
1. Çiroyli sanalar
2027-yil 21-mart (Navröz) sanasini yarating. Uni 21.03.2027 körinişida, keyin f-satr formati yordamida Sunday, 21 March 2027 körinişida çiqaring.
Yeçim
from datetime import date
navruz = date(2027, 3, 21)
print(navruz.strftime("%d.%m.%Y"))
print(f"{navruz:%A, %d %B %Y}")21.03.2027
Sunday, 21 March 20272. Kutubxona muddati
Kitob "28.02.2028" da 3 haftaga olingan. Matnni öqing va qaytariş sanasini DD.MM.YYYY körinişida hafta kuni bilan çiqaring.
Yeçim
from datetime import datetime, timedelta
borrowed = datetime.strptime("28.02.2028", "%d.%m.%Y").date()
due = borrowed + timedelta(weeks=3)
print(f"{due:%d.%m.%Y} ({due:%A})")20.03.2028 (Monday)2028 kabisa yili va timedelta 29-fevralni avtomatik hisobga oladi.
3. Teskari sanoq
today dan tadbir oyi va kunining navbatdagi takrorlanişigaça bölgan kunlar sonini qaytaradigan days_until(event, today) funksiyasini yozing (tadbir allaqaçon ötgan bölsa, keyingi yilgaça). today = date(2026, 9, 15) bilan 3-noyabrdagi va 1-martdagi tuğilgan kunlarni tekşiring.
Yeçim
from datetime import date
def days_until(event, today):
next_time = date(today.year, event.month, event.day)
if next_time < today:
next_time = date(today.year + 1, event.month, event.day)
return (next_time - today).days
today = date(2026, 9, 15)
print(days_until(date(2008, 11, 3), today))
print(days_until(date(2005, 3, 1), today))49
1674. Iş soatlari
Farruxning vaqt jurnali ("HH:MM", "HH:MM") boşlaniş va tugaş juftliklaridan iborat röyxat. Ularni strptime bilan öqing, davomiyliklarni qöşing va jami vaqtni 7 soat 35 daqiqa körinişida çiqaring.
log = [("09:00", "12:30"), ("13:15", "17:00"), ("19:40", "20:00")]Yeçim
from datetime import datetime, timedelta
log = [("09:00", "12:30"), ("13:15", "17:00"), ("19:40", "20:00")]
total = timedelta()
for start_text, end_text in log:
start = datetime.strptime(start_text, "%H:%M")
end = datetime.strptime(end_text, "%H:%M")
total += end - start
minutes = int(total.total_seconds() // 60)
hours, minutes = divmod(minutes, 60)
print(f"{hours} soat {minutes} daqiqa")7 soat 35 daqiqatimedelta() - nol davomiylik, yiğilib boradigan jami uçun yaxşi boşlanğiç qiymat.
5. Ijara hisob-fakturasi
Avtomobil ijarasi boşlangan har bir kun uçun 350,000 söm turadi (1 kun 2 soat 2 kun hisoblanadi), dam oliş kunlari esa 20% qimmatroq. Olib ketiş "2026-09-18 10:00" va qaytariş "2026-09-21 12:00" uçun hisoblangan har bir kunni hafta kuni va narxi bilan, keyin jami summani çiqaring.
Yeçim
import math
from datetime import datetime, timedelta
PRICE = 350_000
pickup = datetime.fromisoformat("2026-09-18 10:00")
returned = datetime.fromisoformat("2026-09-21 12:00")
hours = (returned - pickup).total_seconds() / 3600
days = math.ceil(hours / 24)
total = 0
for i in range(days):
day = (pickup + timedelta(days=i)).date()
price = PRICE * 1.2 if day.weekday() >= 5 else PRICE
total += price
print(f"{day:%d.%m %a} {price:>9,.0f} söm")
print(f"Jami: {days} kun uçun {total:,.0f} söm")18.09 Fri 350,000 söm
19.09 Sat 420,000 söm
20.09 Sun 420,000 söm
21.09 Mon 350,000 söm
Jami: 4 kun uçun 1,540,000 sömIjara 74 soat davom etadi, şuning uçun 4 ta boşlangan kun hisoblanadi.
Xulosa
date,time,datetimevatimedeltaargumentlarni yil, oy, kun, soat, daqiqa tartibida oladi.strftimeva f-satrlar (f"{d:%d.%m.%Y}") sanani matnga,strptimeesa matnni sanaga aylantiradi. Format aynan mos kelişi kerak.- Sanani siljitiş uçun
timedeltaqöşing yoki ayiring, ikki sanani ayirsangiz,.dayslitimedeltaçiqadi. - Sanalar
<va==bilan taqqoslanadi;weekday()duşanba uçun 0. - Naive datetime larda vaqt zonasi yöq, aware larda bor. Ularni aralaştirmang;
utcnow()emas,datetime.now(UTC)işlating.