Skip to content

Klass atributlari, klass metodlari va statik metodlar ​

Rasm: Klass atributlari, klass metodlari va statik metodlar

Nimalarni örganasiz

  • Nusxa atributlari (har bir obyektda bittadan) va klass atributlari (hamma uçun umumiy) orasidagi farq
  • Python atributni qanday qidiradi va undan kelib çiqadigan yaşiriş (shadowing) tuzoği
  • @classmethod from_string() kabi muqobil konstruktorlarni qanday yaratadi
  • @staticmethod yordamçi funksiyalarni klassi bilan qanday guruhlaydi va metodlarning uç turidan qaysi birini tanlaş

Nega bu muhim ​

Baʼzi maʼlumotlar har bir obyektga tegişli, masalan hisob balansi. Boşqa maʼlumotlar butun klassga tegişli, masalan bankning foiz stavkasi. Klasslarga köpinça obyekt yaratişning bir neçta usuli ham kerak: alohida qiymatlardan yoki matn qatoridan. Haqiqiy kutubxonalar bu vositalardan doimo foydalanadi.

Klass atributlari ​

Klass tanasida, istalgan metoddan taşqarida turgan özgaruvçi - klass atributi (class attribute). Uni barça nusxalar öqiy oladi, klass nomi orqali qiymat beriş esa uni hamma uçun özgartiradi:

python
class BankAccount:
    interest_rate = 0.14              # klass atributi: barça hisoblar uçun umumiy

    def __init__(self, owner, balance):
        self.owner = owner            # nusxa atributlari: har bir hisobda bittadan
        self.balance = balance

    def yearly_interest(self):
        return self.balance * self.interest_rate

aziza = BankAccount("Aziza", 1000000)
bekzod = BankAccount("Bekzod", 250000)
print(BankAccount.interest_rate, aziza.interest_rate)
print(aziza.yearly_interest(), bekzod.yearly_interest())

BankAccount.interest_rate = 0.16      # markaziy bank stavkani özgartirdi
print(aziza.yearly_interest(), bekzod.yearly_interest())
text
0.14 0.14
140000.0 35000.0
160000.0 40000.0

Qiymat bitta joyda yaşaydi, şuning uçun turli hisoblarda u har xil bölib qola olmaydi. Klass atributlari UPPER_CASE da nomlangan MAX_TOPPINGS = 5 kabi konstantalar uçun ham tabiiy joy.

Python atributni qanday topadi va yaşiriş tuzoği ​

aziza.interest_rate uçun Python avval obyektga, keyin uning klassiga qaraydi va ikkalasida ham bölmasagina AttributeError beradi. Şuning uçun klass atributini nusxa orqali öqiş normal. Nusxa orqali qiymat beriş esa boşqa narsa: u heç qaçon klass atributini özgartirmaydi. U xuddi şu nomdagi yangi nusxa atributini yaratadi va u şu bitta obyekt uçun klass qiymatini yaşiradi (shadow qiladi):

Diagramma: Python atributni qanday topadi va yaşiriş tuzoği

python
class BankAccount:
    interest_rate = 0.14

    def __init__(self, owner):
        self.owner = owner

aziza = BankAccount("Aziza")
bekzod = BankAccount("Bekzod")

aziza.interest_rate = 0.20            # faqat aziza da nusxa atributini yaratadi
print(aziza.interest_rate, bekzod.interest_rate, BankAccount.interest_rate)
print(vars(aziza), vars(bekzod))
text
0.2 0.14 0.14
{'owner': 'Aziza', 'interest_rate': 0.2} {'owner': 'Bekzod'}

Endi aziza BankAccount.interest_rate ning keyingi özgarişlarini eʼtiborsiz qoldiradi. Baʼzan bu ataylab qilinadi (VIP stavka), lekin odatda bu tasodif. Qoida: klass atributini klass nomi orqali yoki klass metodida cls orqali özgartiring.

Klass metodlari: @classmethod ​

Klass metodi (class method) birinçi argument sifatida nusxani emas, cls deb nomlangan klassni oladi. Uni @classmethod dekoratori, yaʼni def ning ustidagi @ bilan boşlanadigan qator bilan yaratasiz. Uning eng keng tarqalgan qöllanişi - obyektlarni boşqa turdagi kiritişdan yaratadigan muqobil konstruktor. cls(...) klassni xuddi Student(...) kabi çaqiradi va __init__ ni işga tuşiradi:

python
class Student:
    def __init__(self, name, grade_level, city):
        self.name = name
        self.grade_level = grade_level
        self.city = city

    @classmethod
    def from_string(cls, text):
        """'Aziza,9,Toşkent' kabi matndan öquvçi yaratadi."""
        name, grade, city = text.split(",")
        return cls(name.strip(), int(grade), city.strip())

    def describe(self):
        return f"{self.name} ({self.grade_level}-sinf, {self.city})"

print(Student("Farrux", 10, "Buxoro").describe())
print(Student.from_string("Aziza, 9, Samarqand").describe())
text
Farrux (10-sinf, Buxoro)
Aziza (9-sinf, Samarqand)

Oddiy konstruktor sodda qoladi, from_string() esa bitta kiritiş formatini tahlil qiladi (date.fromisoformat() ham xuddi şunday işlaydi). Klass nomi örniga cls dan foydalaniş bola klassga ham işlaydigan from_string() beradi (Vorislik va super() darsiga qarang). Klass metodlari tekşiruvdan ötadigan klass darajasidagi sozlamalar uçun ham mos joy: cls.interest_rate = rate qiymatni klassda beradi, şuning uçun yaşiriş sodir bölmaydi.

Statik metodlar: @staticmethod ​

Statik metod (static method) na nusxani, na klassni oladi. Bu klassga yaqin aloqador bölgani uçun uning içida yaşaydigan oddiy funksiya:

python
class TemperatureSensor:
    def __init__(self):
        self.readings = []

    @staticmethod
    def is_valid(celsius):
        return -60 <= celsius <= 60

    def record(self, celsius):
        if not self.is_valid(celsius):
            raise ValueError(f"Datçik xatosi: {celsius} C")
        self.readings.append(celsius)

print(TemperatureSensor.is_valid(150))     # heç qanday datçiksiz işlatiş mumkin
sensor = TemperatureSensor()
sensor.record(31.5)
print(sensor.readings)
text
False
[31.5]

Statik metodlar faqat kodni tartibli joylaş uçun kerak: is_valid() modul darajasidagi funksiya bölsa ham bölaverardi. Yordamçi funksiyani asosan klass işlatsa, uni klass içiga qöying.

Metodning töğri turini tanlaş ​

TuriDekoratorBirinçi parametrOdatiy qöllaniş
nusxa metodiyöqself (obyekt)deyarli hamma narsa: deposit(), describe()
klass metodi@classmethodcls (klass)muqobil konstruktorlar, klass darajasidagi sozlamalar
statik metod@staticmethodyöqtekşiriş va özgartiriş yordamçilari

Klassdan taşqarida klass va statik metodlarni klass nomi orqali çaqiring (TemperatureSensor.is_valid(150)). Klassning öz metodlari içida self.is_valid(celsius) ham xuddi şunday normal va bola klassga yordamçini almaştiriş imkonini beradi.

Özingiz sinab köring ​

from_string() bilan köproq öquvçi yarating, keyin from_dict() klass metodini qöşing va hisoblagiçni çop eting.

Köp uçraydigan xatolar ​

1. Klass hisoblagiçini self orqali yangilaş ​

python
class Student:
    count = 0

    def __init__(self, name):
        self.name = name
        self.count += 1               # Yomon: self.count ni yaratadi, klass qiymati 0 bölib qoladi

a = Student("Aziza")
b = Student("Bekzod")
print(Student.count, a.count, b.count)
text
0 1 1

self.count += 1 klass qiymatini öqiydi, keyin nusxa atributiga yozadi. Tuzatiş: Student.count += 1.

2. Röyxat klass atributi sifatida ​

python
class ShoppingCart:
    items = []                        # Yomon: har bir savat uçun bitta röyxat

    def add(self, item):
        self.items.append(item)       # qiymat beriş yöq, şuning uçun umumiy röyxat özgaradi

aziza_cart = ShoppingCart()
bekzod_cart = ShoppingCart()
aziza_cart.add("çoy")
bekzod_cart.add("non")
print(aziza_cart.items)
text
['çoy', 'non']

append() bitta umumiy röyxatni özgartirdi. Tuzatiş: __init__ da self.items = [].

3. @classmethod dekoratorini unutiş ​

py
class Student:
    def __init__(self, name, grade):
        self.name = name
        self.grade = grade

    def from_string(cls, text):          # @classmethod yöq
        name, grade = text.split(",")
        return cls(name, int(grade))

s = Student.from_string("Aziza,9")
text
TypeError: Student.from_string() missing 1 required positional argument: 'text'

Dekoratorsiz Python "Aziza,9" ni cls sifatida uzatdi va text uçun heç narsa topmadi. Tuzatiş: def ustiga @classmethod qöşing.

4. Statik metod içida self ni işlatiş ​

py
class TemperatureSensor:
    def __init__(self, location):
        self.location = location

    @staticmethod
    def label(celsius):
        return f"{self.location}: {celsius} C"

sensor = TemperatureSensor("Toşkent")
print(sensor.label(30))
text
NameError: name 'self' is not defined

Statik metod obyektni olmaydi. Agar unga nusxa maʼlumotlari kerak bölsa, uni oddiy metodga aylantiring.

Maşqlar ​

1. Umumiy soliq stavkasi ​

TAX_RATE = 0.12 klass atributi, name va price nusxa atributlari hamda yumaloqlangan butun son qaytaradigan price_with_tax() metodi bor Product klassini yozing. 15,000 turadigan Daftar uçun Daftar 16800 ni çop eting, stavkani klass orqali 0.15 ga özgartiring va yana çop eting.

Yeçim
python
class Product:
    TAX_RATE = 0.12

    def __init__(self, name, price):
        self.name = name
        self.price = price

    def price_with_tax(self):
        return round(self.price * (1 + self.TAX_RATE))

notebook = Product("Daftar", 15000)
print(notebook.name, notebook.price_with_tax())
Product.TAX_RATE = 0.15
print(notebook.name, notebook.price_with_tax())
text
Daftar 16800
Daftar 17250

2. Taksi ID lari ​

Har bir yangi taksiga "TX-1", "TX-2", ... kabi ID beradigan va neçta taksi borligini sanaydigan Taxi klassini yozing. Farrux, Aziza va Bekzod uçun taksilar yarating, har bir ID va haydovçini (TX-1 Farrux), oxirida esa Taksilar: 3 ni çop eting.

Yeçim
python
class Taxi:
    total = 0

    def __init__(self, driver):
        Taxi.total += 1
        self.taxi_id = f"TX-{Taxi.total}"
        self.driver = driver

fleet = [Taxi("Farrux"), Taxi("Aziza"), Taxi("Bekzod")]
for taxi in fleet:
    print(taxi.taxi_id, taxi.driver)
print("Taksilar:", Taxi.total)
text
TX-1 Farrux
TX-2 Aziza
TX-3 Bekzod
Taksilar: 3

3. Satrdan vaqt ​

Statik is_valid(hours, minutes), ValueError(f"Notöğri vaqt: {hours}:{minutes}") çaqiradigan __init__, from_string("14:30") klass metodi va minutes_until(other) li ClockTime klassini (hours, minutes) yozing. "07:28" dan "09:38" gaça poyezd uçun Yöl 2 soat 10 daqiqa davom etadi ni çop eting. Keyin ClockTime.from_string("25:10") ni sinab köring va Xato: ni xabar bilan çop eting.

Yeçim
python
class ClockTime:
    def __init__(self, hours, minutes):
        if not self.is_valid(hours, minutes):
            raise ValueError(f"Notöğri vaqt: {hours}:{minutes}")
        self.hours = hours
        self.minutes = minutes

    @staticmethod
    def is_valid(hours, minutes):
        return 0 <= hours < 24 and 0 <= minutes < 60

    @classmethod
    def from_string(cls, text):
        hours, minutes = text.split(":")
        return cls(int(hours), int(minutes))

    def minutes_until(self, other):
        return (other.hours - self.hours) * 60 + other.minutes - self.minutes

departure = ClockTime.from_string("07:28")
arrival = ClockTime.from_string("09:38")
trip = departure.minutes_until(arrival)
print(f"Yöl {trip // 60} soat {trip % 60} daqiqa davom etadi")

try:
    ClockTime.from_string("25:10")
except ValueError as error:
    print("Xato:", error)
text
Yöl 2 soat 10 daqiqa davom etadi
Xato: Notöğri vaqt: 25:10

4. Klass loyihalang: xodimlar ​

Har bir qism qaysi turdagi atribut yoki metod bölişini hal qilib, Employee klassini loyihalang:

Xodimlarning ismi, lavozimi va oylik maoşi bor. Hamma bir xil yillik oşiriş foizini oladi (hozir 8%), uni faqat 0-30 oraliğida özgartiriş mumkin. Xodimlar CSV qatorlaridan yaratiladi, apply_raise() esa bitta maoşni oşiradi.

U quyidagi kod bilan işlab, aynan şu natijani çop etişi kerak:

py
dilnoza = Employee.from_csv_line("Dilnoza Rahimova,Dizayner,9500000")
Employee.set_raise_percent(10)
dilnoza.apply_raise()
print(dilnoza.name, dilnoza.position, dilnoza.salary)
try:
    Employee.set_raise_percent(50)
except ValueError as error:
    print("Xato:", error)
text
Dilnoza Rahimova Dizayner 10450000
Xato: Oşiriş 0 va 30 foiz orasida bölişi kerak
Yeçim
python
class Employee:
    raise_percent = 8

    def __init__(self, name, position, salary):
        self.name = name
        self.position = position
        self.salary = salary

    @staticmethod
    def is_valid_percent(percent):
        return 0 <= percent <= 30

    @classmethod
    def set_raise_percent(cls, percent):
        if not cls.is_valid_percent(percent):
            raise ValueError("Oşiriş 0 va 30 foiz orasida bölişi kerak")
        cls.raise_percent = percent

    @classmethod
    def from_csv_line(cls, line):
        name, position, salary = line.split(",")
        return cls(name, position, int(salary))

    def apply_raise(self):
        self.salary = round(self.salary * (100 + self.raise_percent) / 100)

dilnoza = Employee.from_csv_line("Dilnoza Rahimova,Dizayner,9500000")
Employee.set_raise_percent(10)
dilnoza.apply_raise()
print(dilnoza.name, dilnoza.position, dilnoza.salary)
try:
    Employee.set_raise_percent(50)
except ValueError as error:
    print("Xato:", error)

5. Valyuta ayirboşlaş punkti ​

RATES = {"söm": 1, "usd": 12600, "eur": 13700} (sömga nisbatan kurslar) klass atributli, ValueError(f"Nomaʼlum valyuta: {currency}") çaqiradigan __init__, from_string("250 usd") klass metodi, 2 xonagaça yumaloqlangan yangi Money qaytaradigan to(currency) va 250.00 USD qaytaradigan describe() li Money klassini (amount, currency) yozing. 250.00 USD = 229.93 EUR ni çop eting, keyin "10 gbp" ni sinab köring va Xato: ni xabar bilan çop eting.

Yeçim
python
class Money:
    RATES = {"söm": 1, "usd": 12600, "eur": 13700}

    def __init__(self, amount, currency):
        currency = currency.lower()
        if currency not in self.RATES:
            raise ValueError(f"Nomaʼlum valyuta: {currency}")
        self.amount = amount
        self.currency = currency

    @classmethod
    def from_string(cls, text):
        amount, currency = text.split()
        return cls(float(amount), currency)

    def to(self, currency):
        in_som = self.amount * self.RATES[self.currency]
        return type(self)(round(in_som / self.RATES[currency.lower()], 2), currency)

    def describe(self):
        return f"{self.amount:,.2f} {self.currency.upper()}"

cash = Money.from_string("250 usd")
print(cash.describe(), "=", cash.to("eur").describe())

try:
    Money.from_string("10 gbp")
except ValueError as error:
    print("Xato:", error)
text
250.00 USD = 229.93 EUR
Xato: Nomaʼlum valyuta: gbp

Nusxa metodida cls yöq, şuning uçun to() Money ni qatʼiy yozib qöyiş örniga obyektning öz klassi bölgan type(self) dan foydalanadi.

Xulosa ​

  • Klass atributlari klass tanasida yaşaydi va barça nusxalar uçun umumiy; nusxa atributlari bitta obyektga tegişli.
  • Python atributni avval obyektda, keyin klassda qidiradi. Nusxa orqali qiymat beriş klass atributini yaşiradi, şuning uçun uni klass nomi yoki cls orqali özgartiring.
  • Özgaruvçan klass atributi hamma uçun umumiy. Har bir obyektning röyxatlarini __init__ da yarating.
  • Metodlarning köpçiligi oddiy nusxa metodlari; qolgan ikkitasini faqat kerak bölganda işlating.
  • @classmethod metodlari cls ni oladi: ularni muqobil konstruktorlar va klass darajasidagi sozlamalar uçun işlating. @staticmethod metodlari avtomatik ravişda heç narsa olmaydi.

Qöşimça manbalar ​